1068
कॉल बॅकची विनंती करा
संपर्क
1068
गॅस्ट्रायटिस म्हणजे काय? लक्षणे, कारणे आणि गॅस्ट्रायटिसमध्ये काय खावे व टाळावे
प्रकाशित तारीख: १९ जून २०२३
TABLE OF CONTENTS
गॅस्ट्रायटिस ही विविध आजारांसाठी वापरली जाणारी एक व्यापक संज्ञा आहे. या आजारांमध्ये पोटाच्या आतील आवरणाला आलेली सूज सामान्यपणे आढळते. सहसा, तीव्र गॅस्ट्रायटिसवर उपचारांची गरज नसते आणि लक्षणे एक-दोन दिवसांत नाहीशी होतात. दीर्घकाळ चालणाऱ्या गॅस्ट्रायटिसवर, जो काही कालावधीत विकसित होतो, वैद्यकीय हस्तक्षेपाची गरज असते.
जठराची सूज म्हणजे काय?
गॅस्ट्रायटीस म्हणजे पोटाच्या अस्तराची सूज, जे पोटाचे संरक्षक कवच आहे. पचनक्रियेदरम्यान पाचक एन्झाइम्स, आम्ल आणि सूक्ष्मजीव पोटातून जातात आणि हे संरक्षक अस्तर या आम्ल, एन्झाइम्स आणि सूक्ष्मजीवांपासून पोटाचे संरक्षण करते. जेव्हा तुमच्या रोगप्रतिकार प्रणालीला या संरक्षक अस्तराला धोका असल्याचे जाणवते, तेव्हा गॅस्ट्रायटीस होतो. संसर्गाशी लढण्यासाठी आणि बरे होण्याची प्रक्रिया सुरू करण्यासाठी सूज येणे ही तुमच्या शरीराची संरक्षण यंत्रणा आहे.
गॅस्ट्रायटिसची लक्षणे आणि कारणे
जेव्हा गॅस्ट्रायटीस गंभीर नसतो, तेव्हा त्याची लक्षणे सहज लक्षात येत नाहीत . जर त्याची लक्षणे सहज लक्षात येत असतील, तर याचा अर्थ त्याची तीव्रता जास्त आहे किंवा तो काही कालावधीत विकसित झाला आहे.
लक्षणे
पोटदुखी आणि पोट फुगणे
मळमळ आणि उलटी
वारंवार ढेकर देणे आणि वायू सोडणे
भूक न लागणे
कारणे
जेव्हा तुमच्या रोगप्रतिकार प्रणालीला जाणवते की तुमच्या पोटाच्या अस्तरावर हल्ला होत आहे, तेव्हा ती तिथे दाहक पेशी पाठवते. ही संरक्षण यंत्रणा ऊतींची दुरुस्ती करण्यास आणि संसर्गाशी लढण्यास मदत करण्यासाठी दाह निर्माण करते.
विविध कारणांमुळे पोटाच्या आतील आवरणाला इजा पोहोचते, ती कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
स्वयंप्रतिरोधक रोग: जर तुम्हाला स्वयंप्रतिरोधक रोग असेल, तर तुमचे शरीर तुमच्या अवयवांवर हल्ला करते आणि दाह निर्माण करते.
संसर्ग: तीव्र जठरदाहाचे सर्वात सामान्य कारण संसर्ग आहे. जिवाणूजन्य, विषाणूजन्य आणि बुरशीजन्य संसर्गामुळे जठरदाह होऊ शकतो.
रसायने: नियमित मद्यपानामुळे क्रॉनिक गॅस्ट्रायटीस होतो आणि श्लेष्मल त्वचेच्या जखमांची तीव्रता ही अति मद्यपानाच्या कालावधीशी थेट संबंधित असते. काही औषधे, जसे की एनएसएआयडी (नॉन-स्टेरॉइडल अँटी-इन्फ्लेमेटरी ड्रग्स) इबुप्रोफेन आणि ऍस्पिरिन, जठरांत्रावर दुष्परिणाम घडवतात.
गॅस्ट्रायटिसमध्ये आहार का महत्त्वाचा असतो?
जर तुम्हाला गॅस्ट्रायटीसचा त्रास असेल, तर तुम्हाला माहित आहे की तुमच्या पोटाचे अस्तर सुजलेले आणि कमकुवत झालेले आहे. पोटाचा संरक्षक थर संवेदनशील बनतो. असा आहार निवडा ज्यामुळे ही स्थिती अधिक बिघडणार नाही.
मसालेदार, गोड, चरबीयुक्त आणि अतिप्रक्रिया केलेले पदार्थ ॲसिड रिफ्लक्सचा त्रास वाढवू शकतात. त्यामुळे तुमचा गॅस्ट्रायटीसचा त्रास अधिकच वाढू शकतो. म्हणून, हा त्रास वाढवणारे असे पदार्थ टाळणेच उत्तम.
फळे आणि भाज्या, संपूर्ण धान्य आणि प्रथिने हे निवडण्यासाठी सर्वोत्तम अन्नगट आहेत, कारण यामुळे तुमच्या पोटाच्या अस्तराला त्रास होण्याची शक्यता कमी असते.
गॅस्ट्रायटिसच्या काळात सेवन करण्यासारखे खाद्यपदार्थ
ताजी फळे आणि भाज्या: सफरचंद, नाशपाती, केळी आणि बेरी यांसारखी लिंबूवर्गीय नसलेली फळे पचनसंस्था निरोगी ठेवण्यासाठी उत्तम पर्याय आहेत. केळी आणि नाशपाती जठररसाची निर्मिती कमी करू शकतात, ज्यामुळे पोटाच्या आतील आवरणाचे संरक्षण होण्यास मदत होते.
दुग्धजन्य पदार्थ: गॅस्ट्रायटिसच्या आहारात कमी चरबीचे किंवा चरबीविरहित दही हा एक उत्तम पर्याय ठरू शकतो. दही एक प्रोबायोटिक आहे, ज्यामध्ये आतड्यांसाठी फायदेशीर असलेल्या जीवाणूंचे चांगले मिश्रण असते. हे जीवाणू आतड्यांचे आरोग्य सुधारतात आणि रोगप्रतिकारशक्ती वाढवतात. आहारतज्ज्ञ गॅस्ट्रायटिसने त्रस्त असलेल्या लोकांना प्रत्येक जेवणासोबत एक लहान वाटी दही खाण्याचा सल्ला देतात.
भरडधान्ये: फॉक्सटेल बाजरी, बार्नयार्ड बाजरी आणि लिटल बाजरी या पोटाला पचायला सर्वात सोप्या असतात. ही भरडधान्ये आतड्यांसाठी अनुकूल, पचायला सोपी आणि दाहशामक असतात. भरडधान्यांच्या या गुणधर्मांमुळे, गॅस्ट्रायटीस असलेल्या लोकांसाठी हा सर्वोत्तम अन्न पर्याय ठरतो. त्यामुळे पोटाच्या आतील आवरणाला त्रास होत नाही, आतड्यांना आराम मिळतो आणि गॅस्ट्रायटीसची लक्षणे कमी होण्यास मदत होते.
आंबवलेले पदार्थ: इडली आणि डोसा यांसारखे आंबवलेले पदार्थ प्रोबायोटिक्स असून त्यात चांगले बॅक्टेरिया भरपूर प्रमाणात असतात. हे आतड्यांचे आरोग्य सुधारण्यास आणि रोगप्रतिकारशक्ती वाढविण्यात मदत करतात. ते पोटातील सूज कमी करतात, जे गॅस्ट्रायटीस असलेल्या लोकांसाठी फायदेशीर आहे. शिवाय, एका अभ्यासात असे आढळून आले आहे की हे पदार्थ पोटातील अल्सरची शक्यता कमी करतात आणि तीव्र गॅस्ट्रायटीस असलेल्या लोकांसाठी चांगले आहेत. [4] हे पदार्थ आम्लधर्मी असतात, त्यामुळे तुम्ही त्यांचे सेवन कमी प्रमाणात केले पाहिजे.
संपूर्ण धान्ये: तांदूळ, गहू, ओट्स, क्विनोआ आणि कडधान्यांमध्ये एकूणच फायबरचे प्रमाण चांगले असते. त्यामध्ये लक्षणीय प्रमाणात फायबर असते, जे चांगल्या पचनसंस्थेच्या आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहे.
प्रथिने: अंडी प्रथिनांचा उत्तम स्रोत आहेत आणि गॅस्ट्रायटीस असलेल्या लोकांसाठी फायदेशीर आहेत. ती जास्त तेल, लोणी किंवा मसाले वापरून तयार करू नयेत, कारण त्यामुळे आतड्यांना त्रास होऊ शकतो आणि ॲसिड रिफ्लक्सचा त्रास होऊ शकतो. कमीत कमी मसाले आणि तेल वापरून तयार केलेल्या डाळी आणि कडधान्ये शाकाहारी लोकांसाठी प्रथिनयुक्त आहाराचे उत्तम स्रोत आहेत. शिजवण्यापूर्वी त्यांना ८-१० तास भिजवून ठेवा, कारण त्यामुळे टॅनिन आणि पॉलिफेनॉलसारख्या अँटी-न्यूट्रिएंट्सचे प्रमाण कमी होण्यास मदत होते, जे पचनात अडथळा आणतात.
पेये: गॅस्ट्रायटीसमध्ये गाईच्या दुधापेक्षा बदामाचे आणि नारळाचे दूध अधिक चांगले असते. हर्बल टी, ग्रीन टी आणि आले-हळदीचा चहा पोटातील अस्वस्थता कमी करण्यासाठी चांगले आहेत. कॅमोमाइल चहा हा एक हलका, चवदार आणि आरामदायी चहा आहे. तो पोट फुगणे, मळमळ, उलटी आणि अपचन यांसारख्या समस्यांवर उपचार करण्यास मदत करतो. पेअर आणि क्रॅनबेरीचा रस देखील गॅस्ट्रायटीसची लक्षणे कमी करू शकतो आणि ॲसिड रिफ्लक्स कमी करू शकतो.
मसाले: ज्या लोकांना पोटाचा त्रास आहे त्यांच्यासाठी ओरेगॅनो, तुळस आणि सेज हे चांगले मसाले आहेत. आले आणि हळदीमध्ये दाहशामक गुणधर्म असून ते मळमळ आणि दीर्घकालीन वेदना कमी करतात.
गॅस्ट्रायटिसच्या काळात टाळायचे खाद्यपदार्थ
ताजी फळे आणि भाज्या: संत्री, पपनस, द्राक्षफळे, टोमॅटो यांसारखी लिंबूवर्गीय फळे आणि आंबट फळे खाणे टाळा. या फळांमुळे ॲसिड रिफ्लक्स होऊ शकतो, ज्यामुळे गॅस्ट्रायटीसचा त्रास अधिकच वाढतो.
दुग्धजन्य पदार्थ: दूध, दही, क्रीम, मेयोनीज आणि चीज यांसारखे पूर्ण फॅट असलेले दुग्धजन्य पदार्थ पूर्णपणे टाळा, कारण त्यांमध्ये चरबीचे प्रमाण जास्त असते, जे गॅस्ट्रायटीस असलेल्या लोकांसाठी चांगले नाही.
अत्यधिक प्रक्रिया केलेले अन्न: रिफाइंड पिठापासून बनवलेल्या ब्रेड, क्रॅकर्स आणि पास्तामध्ये फायबरचे प्रमाण सर्वात कमी असते, ज्यामुळे गॅस्ट्रायटीस असलेल्या व्यक्तींमध्ये अपचन होऊ शकते आणि पोटाच्या आधीपासून असलेल्या लक्षणांमध्ये वाढ होऊ शकते. गॅस्ट्रायटीसचा सामना करण्यासाठी हे खाद्यपदार्थ टाळले पाहिजेत.
प्रथिने: लाल मांस, खिमा, बेकन आणि सॉसेज टाळा. सुकामेवा आणि नट बटरमध्ये प्रथिने भरपूर असतात, परंतु त्यातील जास्त चरबीमुळे, जर तुम्हाला गॅस्ट्रायटीसचा त्रास असेल तर ते पचायला जड जातात, म्हणून ते टाळणेच उत्तम.
पेये: कॅफीनयुक्त पदार्थ आणि मद्यपान जास्त प्रमाणात घेणे टाळा, कारण त्यामुळे पोटातील आम्लाचा स्राव वाढू शकतो.
मसाले: लाल मिरची, काळी मिरी, कांद्याची पूड आणि लसणाची पूड पोटाला त्रासदायक ठरू शकतात आणि हे मसाले असलेले पदार्थ काही लोकांना पोटात अस्वस्थता निर्माण करू शकतात.
डॉक्टरांना कधी भेटायचे?
गॅस्ट्रायटीस हा एक सामान्य आजार आहे. पोटात अस्वस्थता, मळमळ आणि उलट्या ही लक्षणे २-३ दिवसांत कमी होतात. तथापि, सर्व खबरदारी घेऊन आणि आपल्यासाठी अयोग्य असलेले खाद्यपदार्थ टाळूनही जर तुमची लक्षणे एका आठवड्यापेक्षा जास्त काळ टिकून राहिली, तर तुम्ही डॉक्टरांना दाखवलेच पाहिजे.
जर तुमची उलट्या थांबत नसतील आणि तुमचे पोट अन्नपदार्थ सहन करू शकत नसेल, तर तज्ञांचा सल्ला घेणे उत्तम. जेव्हा पोटाच्या अस्वस्थतेमुळे तुम्हाला चक्कर येते आणि तुम्ही ते सहन करू शकत नाही, तेव्हा वैद्यकीय उपचारांची गरज असते. जर तुमच्या उलट्यांमध्ये किंवा शौचामध्ये रक्त असेल किंवा शौचाचा रंग काळा असेल, तर तातडीच्या वैद्यकीय उपचारांची गरज असते, कारण हे एखाद्या दीर्घकालीन आजाराचे लक्षण असू शकते.
अंतिम शब्द
गॅस्ट्रायटिस हा एक सामान्य आजार असून तो विविध कारणांमुळे होऊ शकतो. पोटदुखी, मळमळ आणि उलट्या यांसारख्या लक्षणांमुळे अस्वस्थता येऊ शकते आणि तुमच्या दैनंदिन कामांवर मर्यादा येऊ शकतात. गॅस्ट्रायटिस चांगल्या प्रकारे नियंत्रणात ठेवण्यासाठी, अतिप्रक्रिया केलेले अन्न, तसेच साखरयुक्त आणि चरबीयुक्त पदार्थ टाळणे उत्तम ठरते. जर तुम्हाला किंवा तुमच्या ओळखीच्या कोणाला एका आठवड्यापेक्षा जास्त काळ गॅस्ट्रायटिसची लक्षणे जाणवत असतील, तर तुम्ही तुमच्या जवळच्या सुपर-स्पेशालिटी हॉस्पिटलमधील आमच्या गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजिस्टकडे अपॉइंटमेंट बुक करू शकता.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
गॅस्ट्रायटिससाठी चांगला आहार कोणता आहे?
गॅस्ट्रायटीससाठी कमीत कमी मसाले, तेल आणि लोणी वापरून बनवलेले घरगुती जेवण हा सर्वोत्तम आहार आहे . गॅस्ट्रायटीस नियंत्रणात ठेवण्यासाठी ताजी फळे, भाज्या, बाजरी, संपूर्ण धान्य आणि आंबवलेले पदार्थ हे सर्वोत्तम अन्न पर्याय आहेत.
गॅस्ट्रायटीस असताना काय खाऊ नये?
जर तुम्हाला गॅस्ट्रायटीसमुळे पोटात अस्वस्थता जाणवत असेल, तर तुम्ही अतिप्रक्रिया केलेले अन्न, साखरयुक्त, चरबीयुक्त पदार्थ, कॅफीन आणि मद्यपान टाळावे.
गॅस्ट्रायटीस असताना अंडी खाणे ठीक आहे का?
हो, गॅस्ट्रायटीस असताना अंडी खाणे पूर्णपणे सुरक्षित आहे, कारण ती प्रथिनांचा सर्वोत्तम स्रोत आहेत.
गॅस्ट्रायटिसवर दही चांगले असते का?
हो, अगदी बरोबर. दह्यामध्ये चांगले बॅक्टेरिया असतात जे गॅस्ट्रायटीसची लक्षणे कमी करण्यास आणि रोगप्रतिकारशक्ती वाढविण्यात मदत करतात.
गॅस्ट्रायटीसचा त्रास असलेल्या व्यक्तीला डॉक्टरांकडे कधी घेऊन जावे?
एका आठवड्यापेक्षा जास्त काळानंतरही लक्षणे कमी न झाल्यास, डॉक्टरांचा सल्ला घेणे उत्तम. जर एखाद्या व्यक्तीला वारंवार उलट्या होत असतील किंवा उलट्यांमध्ये वा शौचात रक्त आढळत असेल, तर अशावेळीही डॉक्टरांना भेटण्याचा सल्ला दिला जातो.
संदर्भ
फॅशनर जे, गितू एसी. पेप्टिक अल्सर रोग आणि एच. पायलोरी संसर्गाचे निदान आणि उपचार. अमेरिकन फॅमिली फिजिशियन. २०१५;९१(४):२३६–२४२. पीएमआयडी: २५९५५६२६
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25955626/
बुजांडा एल. मद्यपानाचे जठरांत्र प्रणालीवरील परिणाम. अमेरिकन जर्नल ऑफ गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजी. २०००;९५(१२):३३७४–३३८२. DOI: 10.1111/j.1572-0241.2000.03347.x
https://doi.org/10.1111/j.1572-0241.2000.03347.x
राजेंद्र एस, व इतर. एंडोस्कोपिक अन्ननलिकादाहाच्या प्रसारातील वांशिक फरक. डायजेस्टिव्ह डिसीजेस सायन्स. २००४;४९(२):२३७–२४२. DOI: 10.1023/B:DDAS.0000017444.23905.92
https://doi.org/10.1023/B:DDAS.0000017444.23905.92
बोयानोवा एल, मिटोव्ह आय. आहारातील पूरक आणि प्रोबायोटिकचा वापर आणि एच. पायलोरी उपचार अयशस्वी होण्याचा धोका. एक्सपर्ट रिव्ह्यू अँटी इन्फेक्टिव्ह थेरपी. २०१०;८(४):४५७–४६५. डीओआय: १०.१५८६/ईआरआय.१०.२२
https://doi.org/10.1586/eri.10.22
स्लाविन जे. फायबर आणि प्रीबायोटिक्स: कार्यपद्धती आणि आरोग्य फायदे. न्यूट्रिएंट्स. २०१३;५(४):१४१७–१४३५. डीओआय: १०.३३९०/nu५०४१४१७
https://doi.org/10.3390/nu5041417
श्रीवास्तव जेके, व इतर. कॅमोमाइल: भूतकाळातील एक औषधी वनस्पती, जिचे भविष्य उज्ज्वल आहे. मोल मेड रेप. २०१०;३(६):८९५–९०१. डीओआय: १०.३८९२/mmr.२०१०.३७७
https://doi.org/10.3892/mmr.2010.377
हानियाडका आर, व इतर. आल्याच्या जठरसंरक्षक परिणामांचा आढावा. फूड फंक्ट. २०१३;४(६):८४५–८५५. डीओआय: १०.१०३९/c३fo३०३३७c
