यकृत प्रत्यारोपणाचे प्रकार
प्रकाशित तारीख: २९ मार्च २०२५
यकृत हा मानवी शरीरातील सर्वात मोठा अंतर्गत अवयव आहे आणि त्याचा एखादा भाग काढून टाकल्यास स्वतःची पुनर्निर्मिती करण्याची क्षमता असलेला हा एकमेव अवयव आहे. शरीराच्या सुरळीत कार्यासाठी यकृत अत्यावश्यक असून ते सुमारे ५०० आवश्यक कार्ये पार पाडते.
यकृताला आजार झाल्यास किंवा ते आपली कार्ये करणे थांबवल्यास, रुग्णाचा जीव वाचवण्यासाठी यकृत प्रत्यारोपण शस्त्रक्रिया हा एकमेव उपचार मानला जाऊ शकतो. यकृत प्रत्यारोपण शस्त्रक्रिया ही एक अशी शस्त्रक्रिया आहे, ज्यामध्ये शल्यचिकित्सक रुग्णाच्या खराब झालेल्या यकृताच्या जागी मृत किंवा जिवंत दात्याकडून घेतलेले निरोगी यकृत बसवतात.
कोणत्या प्रकारच्या यकृताच्या आजारांमध्ये यकृत प्रत्यारोपणाची गरज असते?
प्रौढांमध्ये यकृत प्रत्यारोपण शस्त्रक्रियेचे सर्वात सामान्य कारण म्हणजे सिरोसिस, म्हणजेच यकृताचे दीर्घकालीन निकामी होणे, ज्यामुळे अंतिम टप्प्यातील व्रण तयार होतात आणि यकृत इतके खराब होते की ते स्वतःची दुरुस्ती करू शकत नाही. यकृत निकामी होण्यास आणि यकृत प्रत्यारोपणाची आवश्यकता भासण्यास कारणीभूत ठरणारी इतर सामान्य कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
- हिपॅटायटीस बी आणि सी
- यकृत रोगांचे प्रतिरक्षण
- यकृतामध्ये चरबी जमा होणे
- आनुवंशिक यकृताचे आजार.
- अति मद्यपानामुळे यकृत निकामी होणे
- पित्तवाहिनी अवरोध (लहान मुलांमध्ये यकृत प्रत्यारोपणाचे सर्वात सामान्य कारण)
- लिव्हर कर्करोग
- यकृताच्या सौम्य गाठी
यकृत प्रत्यारोपणाचे प्रकार
दात्याच्या प्रकारानुसार यकृत प्रत्यारोपणाचे ढोबळमानाने दोन प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले जाऊ शकते:
- मृतदेह / मृत दात्याकडून यकृत प्रत्यारोपण:
या प्रकारच्या यकृत प्रत्यारोपण शस्त्रक्रियेमध्ये, रोगग्रस्त यकृत काढून टाकल्यानंतर, मृत किंवा मेंदू मृत झालेल्या (कॅडेव्हर) दात्याकडून संपूर्ण निरोगी यकृत शस्त्रक्रियेने काढून रुग्णाच्या शरीरात प्रत्यारोपित केले जाते.
मृत दात्याकडून यकृत प्रत्यारोपणाबद्दल जाणून घेण्यासारख्या गोष्टी:
- मृत दात्याकडून यकृत प्रत्यारोपणाच्या बाबतीत, यकृत प्रत्यारोपणाची आवश्यकता असलेल्या रुग्णाला देशव्यापी डेटाबेस प्रतीक्षा यादीत समाविष्ट केले जाते, ज्यामध्ये प्रतीक्षा करणाऱ्या सर्व प्राप्तकर्त्यांची वैद्यकीय माहिती असते.
- यकृत दात्यांपेक्षा प्राप्तकर्त्यांची संख्या लक्षणीयरीत्या जास्त असल्यामुळे, प्रतीक्षा कालावधी सहसा जास्त असतो आणि तो काही महिन्यांपासून ते अनेक वर्षांपर्यंत असू शकतो. कोणत्याही परिस्थितीत, यकृत दात्याची व्यवस्था करण्याची जबाबदारी रुग्णालयाची नसते किंवा ते त्यासाठी पात्रही नसते. रुग्णांना त्यांच्या MELD (Model of End-stage Liver Disease) स्कोअर, त्यांच्या स्थितीची तीव्रता, जगण्याची शक्यता आणि इतर अनेक घटकांच्या आधारावर प्राधान्य दिले जाते.
- यकृत प्राप्तकर्त्याला केव्हा उपलब्ध होईल हे अत्यंत अनिश्चित असल्यामुळे, मृत दात्याकडून यकृत प्रत्यारोपणाच्या बहुतेक प्रकरणांमध्ये, दाता उपलब्ध होताच आपत्कालीन परिस्थितीत शस्त्रक्रिया केली जाते.
- शस्त्रक्रिया करण्यापूर्वी अनेक चाचण्या केल्या जातात आणि अवयव स्वीकारणाऱ्याचा रक्तगट व यकृताचा आकार दात्याशी जुळवून पाहिला जातो.
- मृत दात्याच्या बाबतीत, संपूर्ण यकृत काढून प्रत्यारोपित केले जाते. तथापि, काही प्रकरणांमध्ये, त्याचे दोन भाग करून दोन रुग्णांचे, सहसा एक मूल आणि एक प्रौढ व्यक्ती, यकृत प्रत्यारोपण करण्यासाठी त्याचा वापर केला जाऊ शकतो.
- जिवंत दात्याचे यकृत प्रत्यारोपण: या प्रकारच्या यकृत प्रत्यारोपण शस्त्रक्रियेमध्ये, रुग्णाचे रोगग्रस्त यकृत काढून त्या जागी एका निरोगी दात्याकडून यकृताचा एक भाग बसवला जातो. हा दाता रुग्णाच्या पहिल्या किंवा दुसऱ्या दर्जाच्या कुटुंबातील योग्य सदस्य असणे आवश्यक असते. यकृत स्वतःहून त्याच्या मूळ आकाराच्या ९०-१००% पर्यंत पुन्हा वाढू शकत असल्यामुळे, शस्त्रक्रियेनंतर रुग्ण आणि दाता या दोघांच्याही यकृताचे भाग साधारणपणे २-४ महिन्यांच्या आत सामान्य आकार आणि रूपात वाढतात.
जिवंत यकृत दात्यासाठी पात्रता निकष
- दाता हा रुग्णाचा प्रथम किंवा द्वितीय श्रेणीतील नातेवाईक असला पाहिजे, म्हणजेच मुलगा, मुलगी, वडील, आई, आजी-आजोबा किंवा भावंड.
- दात्याचे वय १८ ते ५५ वर्षांच्या दरम्यान असले पाहिजे.
- दाता निरोगी असून शस्त्रक्रियेसाठी त्याचे वजन योग्य आहे.
- पात्र ठरण्यासाठी, दात्याचा रक्तगट आणि यकृताचा आकार प्राप्तकर्त्याशी जुळणे आवश्यक आहे.
- मूत्रपिंड, यकृत किंवा इतर कोणताही गंभीर आजार आणि मानसिक आजार असलेल्या व्यक्ती यकृत दाता म्हणून पात्र नाहीत.
- एचआयव्ही पॉझिटिव्ह व्यक्ती किंवा एड्सने ग्रस्त व्यक्ती पात्र नाही.
- कोणताही अल्पवयीन कोणत्याही परिस्थितीत पात्र नाही.
कुटुंबातील मित्र, कर्मचारी किंवा इतर कोणत्याही हितचिंतकांना देणगीदार म्हणून स्वीकारले जात नाही.
दाता मूल्यांकन
एकदा दाता प्राथमिक पात्रतेचे निकष पूर्ण केल्यावर, यकृत प्रत्यारोपणाच्या शस्त्रक्रियेसाठी मंजुरी मिळण्यापूर्वी त्याच्या/तिच्यावर अनेक वैद्यकीय आणि मूल्यांकन चाचण्या केल्या जातात. या वैद्यकीय चाचण्यांमध्ये इमेजिंग स्कॅन, रक्त चाचण्या, रेडिओलॉजी आणि सामान्य निदान चाचण्यांचा समावेश असू शकतो, तसेच दाता या गुंतागुंतीच्या शस्त्रक्रियेसाठी तयार आहे याची खात्री करण्यासाठी सल्लामसलतही केली जाते. या चाचण्यांचे निकाल अनुकूल आल्यानंतर, यकृताशी संबंधित अधिक गुंतागुंतीच्या चाचण्या केल्या जातात, ज्यामध्ये खालील गोष्टींचा समावेश असू शकतो:
- पोटाचा आणि/किंवा ओटीपोटाचा एमआरआय आणि सीटी स्कॅन
- पोटाचा आणि/किंवा ओटीपोटाचा अल्ट्रासाऊंड स्कॅन
- डोबुटामाइन स्ट्रेस इकोकार्डियोग्राम (डीएसई)
- इलेक्ट्रोकार्डियोग्राम/छातीचा एक्स-रे
मेदांता येथे यकृत सेवा: भारतातील सर्वोत्कृष्ट यकृत प्रत्यारोपण रुग्णालयांपैकी एक
मेदांतामध्ये, आम्ही सर्वसमावेशक यकृत सेवा देण्यासाठी सर्व प्रमाणित पद्धती आणि नियमावलींचे पालन करतो. आमच्याकडे यकृत प्रत्यारोपण शस्त्रक्रियांमध्ये उत्कृष्ट यश दर असलेले अत्यंत अनुभवी यकृत प्रत्यारोपण शल्यचिकित्सक आहेत. आमचा बहुशाखीय दृष्टिकोन आणि यकृत प्रत्यारोपण शस्त्रक्रियेचा परवडणारा खर्च यामुळे आम्ही दर्जेदार यकृत सेवेसाठी भारतातील एक विश्वसनीय रुग्णालय बनलो आहोत.
