वेगवेगळ्या देशांमध्ये आणि विविध सागरी संस्कृतींमध्ये, मासे आणि माशांचे तेल शतकानुशतके, प्रामुख्याने पारंपरिक खाद्यसंस्कृती किंवा आहाराचा भाग म्हणून सेवन केले जात आहे.

बाह्य पूरक म्हणून, युरोपच्या औद्योगिक क्रांतीदरम्यान कुपोषित मुलांमध्ये व्हिटॅमिन-डीच्या कमतरतेमुळे होणारे वाकडे पाय आणि मुडदूस (रिकेट्स) दूर करण्यासाठी १८०० च्या दशकाच्या उत्तरार्धापासून कॉड लिव्हर ऑइलचा वापर केला जात होता. त्या काळातील संशोधकांच्या मते, कॉड मासा त्याच्या यकृतामध्ये मोठ्या प्रमाणात व्हिटॅमिन डी साठवून ठेवत असे. आज, फिश ऑइल कॅप्सूल केवळ कॉड माशातील 'सनलाइट व्हिटॅमिन'साठीच नव्हे, तर इतर अनेक मानवी आजारांवर उपाय म्हणून सॅल्मन, मॅकरेल, हेरिंग, ट्यूना, व्हेल आणि सीलच्या चरबीमधील ओमेगा-३ फॅटी ॲसिडसाठी देखील मिळवल्या जातात. वास्तविक पाहता, २०१७ मध्ये जागतिक फिश-ऑइल सप्लिमेंट्स उद्योग २०२५ पर्यंत ५८ अब्ज अमेरिकन डॉलर्सपर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज होता.*

फिश ऑइलला एक-कॅप्सूल सर्व-उपाय पूरक कशामुळे म्हटले जाते?

१९७० च्या दशकात हृदयाच्या आरोग्याच्या दृष्टीने फिश ऑइलची लोकप्रियता वाढली, जेव्हा दोन डॅनिश शास्त्रज्ञांनी ग्रीनलँडमधील १३० स्थानिक इनुइट लोकांच्या चाचण्यांच्या आधारे एक सहसंबंध-गृहीतक मांडले. हे इनुइट लोक त्यांच्या पारंपरिक आहाराचा भाग म्हणून तेलकट मासे खात असत. इनुइट लोकांच्या रक्ताच्या नमुन्यांमध्ये ओमेगा-३ फॅटी ॲसिडचे प्रमाण जास्त असल्याचे दिसून आले; तसेच त्यांच्यामध्ये कोरोनरी हृदयरोगाचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या कमी होते.
 
 पुढे अमेरिका आणि युरोपमधील प्रयोगशाळेतील अभ्यास आणि जाहिरातींनी ओमेगा-३ मध्ये दाहशामक गुणधर्म असल्याचे आणि वाढत्या मुलांसाठी 'मेंदूचे अन्न' असल्याचे सांगितले – थोडक्यात, सर्व आरोग्य समस्यांना प्रतिबंध करणारे आणि त्या दूर करणारे एक पूरक म्हणून.

ओमेगा-३ फॅट्स म्हणजे काय?

सॅल्मन, हेरिंग आणि मॅकरेल यांसारख्या तेलकट माशांमध्ये ओमेगा-३ फॅटी ॲसिड असतात असे म्हटले जाते. हे फॅटी ॲसिड मानवासाठी निरोगी चयापचय, मेंदूचा विकास आणि हृदयविकारांना प्रतिबंध करण्यासाठी आवश्यक आहेत. हे ओमेगा-३ फॅटी ॲसिड एक प्रकारचे आरोग्यदायी फॅट्स आहेत, जे मानवी शरीरात तयार होऊ शकत नाहीत आणि म्हणूनच ते वनस्पती व मासे यांसारख्या बाह्य स्रोतांमधून मिळवले जातात.
 
 फिश ऑइल कॅप्सूलमध्ये तीन प्रकारच्या आरोग्यदायी आवश्यक फॅट्सपैकी दोन प्रकार असतात, उदाहरणार्थ, आयकोसापेंटानोइक ॲसिड (EPA) आणि डोकोसाहेक्झानोइक ॲसिड (DHA). जे लोक नियमितपणे तेलकट मासे शिजवत नाहीत किंवा त्यांच्या आहारात मासे खात नाहीत, त्यांच्यासाठी फिश ऑइल सप्लिमेंट्स हे अत्यंत आवश्यक असलेले ओमेगा ३ फॅटी ॲसिड्स शोषून घेण्याचा एक सोपा आणि गंधहीन मार्ग उपलब्ध करून देतात. तिसरे फॅटी ॲसिड, अल्फा-लिनोलेनिक ॲसिड (ALA), हे शैवाल, ऑलिव्ह, कॅनोला तेल यांसारख्या वनस्पतीजन्य स्रोतांमध्ये आणि अक्रोड, जवस, भोपळ्याच्या बिया व चिया सीड्स यांसारख्या नट्समध्ये आढळते.
 
 आज जगभरात डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय मिळणाऱ्या अनेक सप्लिमेंट्सपैकी फिश ऑइल कॅप्सूल कदाचित सर्वात लोकप्रिय आहेत, कारण त्या सर्व वयोगटातील लोकांसाठी असंख्य संभाव्य आरोग्य फायद्यांचा दावा करतात. यामध्ये खालील गोष्टींचा समावेश आहे:

• एडीएचडीची लक्षणे असलेल्या मुलांमध्ये
• ज्या महिलांना मासिक पाळीत वेदना होतात, तसेच स्तनांमध्ये वेदना होणाऱ्या गर्भवती महिला, ज्यांना उच्च रक्तदाब किंवा मुदतपूर्व प्रसूतीचा धोका आहे, आणि बाळाच्या विकासास मदत करण्यासाठी,
• हृदयरोग, पक्षाघात, मूत्रपिंडाचे विकार, कर्करोग, फुफ्फुसांचे आजार, न्यूमोनिया, यकृताला होणारी इजा, सोरायसिससारखे खाज सुटणारे आणि खवलेयुक्त त्वचेचे आजार इत्यादींसाठी प्रतिबंधात्मक उपाय.
• प्री-डायबिटीज, मधुमेह आणि संबंधित डोळ्यांच्या समस्या, दमा, पोटातील अल्सर, स्वादुपिंडाचा दाह, आतड्यांचा दाह इत्यादी.
• वजन कमी करण्यासाठी, तसेच हाडे आणि स्नायूंशी संबंधित समस्या जसे की क्रॉनिक फटीग सिंड्रोम, स्नायूदुखी, ऱ्हुमॅटॉइड आर्थरायटिस आणि सूज, आणि 'ब्रेन फूड' म्हणूनही याचा उपयोग होतो, जे डिस्लेक्सिया, ऑटिझम आणि अल्झायमर, डिमेन्शिया इत्यादींसारख्या काही अनुवांशिक आजारांमध्ये मदत करते.

जगभरात फिश ऑइल सप्लिमेंट्सच्या झालेल्या प्रचारामुळे, पूर्णपणे निरोगी असलेले काही लोकदेखील स्वतःला निरोगी ठेवण्यासाठी प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून ते वापरू लागले. तथापि, काही वैद्यकीय तज्ञ मात्र यावर साशंक राहिले.

अशा प्रकारे, वैद्यकीय तज्ञांद्वारे कालांतराने क्लिनिकल चाचण्यांद्वारे फिश ऑइल कॅप्सूल आणि सप्लिमेंट्सच्या परिणामांचा अभ्यास करणे सुरू ठेवले गेले, आणि हा अभ्यास ग्रीनलँडमधील सुरुवातीच्या १३० इनुइट लोकांपेक्षा मोठ्या लोकसंख्येवर करण्यात आला.

तेलकट मासे विरुद्ध माशाच्या तेलाच्या कॅप्सूल

 विविध वैद्यकीय संघटना, संशोधक आणि पीअर-रिव्ह्यूड जर्नल्समधून समोर आलेल्या नवीन वैज्ञानिक पुराव्यांनुसार, फिश ऑइल कॅप्सूलबद्दलचा प्रचार हा पूर्वीच्या अतिप्रचारापेक्षा खूपच विसंगत होता.

एक अंतःस्रावशास्त्रज्ञ म्हणून, मी दिवसभर मधुमेह आणि लठ्ठपणा यांसारख्या जीवनशैलीशी संबंधित विकारांशी सामना करते. मधुमेह अधिक चांगल्या प्रकारे नियंत्रित करण्यास, वजन कमी करण्यास आणि हृदयविकाराच्या झटक्याचा धोका कमी करण्यास मदत करणाऱ्या अन्नपदार्थांबद्दल अनेक सिद्धांत प्रचलित आहेत. हे एक असे क्षेत्र आहे जिथे विज्ञान अनेकदा अस्पष्ट होते आणि विश्वासाचेच वर्चस्व राहते. - डॉ. अंबरीश मिथाल, अध्यक्ष आणि प्रमुख, अंतःस्रावशास्त्र आणि मधुमेह विभाग, मेदांता, द मेडिसिटी.

  उदाहरणार्थ, २०१३ मध्ये, 'जर्नल ऑफ द नॅशनल कॅन्सर इन्स्टिट्यूट'ने ओहायो येथील फ्रेड हचिन्सन कॅन्सर रिसर्च इन्स्टिट्यूटमधील अमेरिकी संशोधकांनी केलेला एक केस-कंट्रोल अभ्यास प्रकाशित केला, ज्यामध्ये २०११ आणि २०१३ मध्ये प्रोस्टेट कर्करोग असलेल्या अनुक्रमे ८३४ आणि १,३९३ पुरुषांच्या रक्ताच्या नमुन्यांचा समावेश होता. 
 
 त्यांच्या मेटा-विश्लेषणातून असे दिसून आले की, रक्ताच्या नमुन्यांमधून तपासलेल्या ओमेगा-३ फॅटी ॲसिडच्या (EPA, DHA, आणि डोकोसापेंटानोइक ॲसिड किंवा DPA) रक्तातील उच्च प्रमाणाचा आणि पुरुषांमध्ये असलेल्या प्रोस्टेट ट्यूमरच्या वाढीमध्ये संबंध आहे. या अभ्यासात अशी शिफारस करण्यात आली आहे की प्रौढांनी आठवड्यातून दोनदाच मासे खावेत - त्यापैकी एक तेलकट असावा - आणि फिश ऑइल सप्लिमेंट्स केवळ डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसारच घ्यावेत.
 
 २०१८ च्या सुरुवातीला, 'द जर्नल ऑफ अमेरिकन मेडिकल असोसिएशन'ने, आधीपासूनच हृदयाचे आजार असलेल्या ७८,००० लोकांवर केलेल्या १० यादृच्छिक क्लिनिकल चाचण्यांचा समावेश असलेला एक अभ्यास प्रकाशित केला, आणि त्यातून असा निष्कर्ष काढला की हृदयविकाराचा झटका किंवा मृत्यू टाळण्यावर फिश ऑइल सप्लिमेंट्सचा अगदीच कमी किंवा काहीही परिणाम होत नाही. 
 
 अलीकडेच, 'कोक्रेन डेटाबेस फॉर सिस्टिमॅटिक रिव्ह्यूज'ने ७९ यादृच्छिक नियंत्रित चाचण्यांचे निकाल एकत्रित केले, ज्यामध्ये एखाद्या व्यक्तीच्या शरीरातील ओमेगा-३ च्या आधीपासूनच शिफारस केलेल्या किंवा त्यापेक्षा कमी पातळीपेक्षा अतिरिक्त ओमेगा-३ फॅटच्या परिणामांचे मूल्यांकन केले गेले. या अभ्यासात १,१२,०५९ लोकांचा समावेश होता, ज्यांपैकी काही जण आधीपासूनच हृदयरोग किंवा रक्ताभिसरणाच्या समस्यांनी ग्रस्त होते.

 पुन्हा एकदा, निष्कर्षांनुसार कॅप्सूलमधून दीर्घ-साखळी ओमेगा-३ फॅट्स (EPA, DHA, आणि DPA) घेतल्याने कोरोनरी हृदयरोग आणि मृत्यू, हृदय व रक्तवाहिन्यांसंबंधी आरोग्याचे धोके, स्ट्रोक किंवा अनियमित हृदयाचे ठोके यांवर नगण्य किंवा कोणताही फरक पडत नाही, मात्र ट्रायग्लिसराइड्स, रक्तातील चरबी आणि HDL कोलेस्ट्रॉलमध्ये काही प्रमाणात घट नोंदवली गेली. तथापि, HDL कोलेस्ट्रॉलमधील घट हृदयाच्या आरोग्यासाठी हानिकारक आहे, असे या अभ्यासात सुचवण्यात आले.

 तेलकट मासे खाण्याची गरज टाळण्याच्या प्रयत्नातून फिश ऑइल कॅप्सूल विकसित करून बाजारात आणल्या गेल्या आणि आज त्या सर्वाधिक विकल्या जाणाऱ्या आहारपूरकांपैकी एक आहेत. हृदयविकाराचा झटका रोखण्याच्या फिश ऑइल कॅप्सूलच्या क्षमतेवरील वैद्यकीय चाचण्यांमध्ये नगण्य किंवा कोणताही फायदा दिसून आलेला नाही.- डॉ. अंबरीश मिथाल.

 फिश ऑइल कॅप्सूलमधील ओमेगा-३ फॅट्समुळे आरोग्यात सुधारणा होण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही, या वस्तुस्थितीव्यतिरिक्त, लॅबडोर या अमेरिकेतील एका स्वतंत्र सप्लिमेंट चाचणी कंपनीने २०१४ मध्ये केलेल्या चाचण्यांमधून असे दिसून आले की, कॅप्सूलच्या लेबलवरील माहितीची अचूकता हाच एक अत्यंत संशयास्पद पैलू होता. कंपनीने फिश-ऑइलच्या सर्वाधिक विकल्या जाणाऱ्या ५४ उत्पादनांची चाचणी केली असता, त्यांना असे आढळले की एकूण ओमेगा-३ चे प्रमाण लेबलवर नमूद केलेल्या दाव्यांपेक्षा सरासरी सुमारे २८ टक्क्यांनी कमी-जास्त होते.

वनस्पतींमधील ओमेगा-३ फॅट्स: एक स्वस्त पर्याय

 लहान मुलांच्या विकासापासून ते हृदय आणि वृद्धापकाळातील मेंदूच्या आरोग्य समस्यांपर्यंत, जवळजवळ प्रत्येक आजार आणि व्याधींवर उपाय म्हणून फिश ऑइल सप्लिमेंट उद्योग कसा वाढला, याचे स्पष्ट चित्र आपल्याला कदाचित कधीच मिळणार नाही. अलीकडील वैद्यकीय संशोधकांनी उघड केलेली त्यांची अकार्यक्षमता, समुद्रातील प्लास्टिक आणि विषारी कचऱ्याबद्दल वाढती चिंता, तसेच माशांमधील पारा आणि पेरोक्साइडची पातळी यांव्यतिरिक्त, एका फिश ऑइल सप्लिमेंटमध्ये आणखी काय समाविष्ट असते, हा प्रश्न अनुत्तरित राहतो.
 
 कदाचित, सुकामेवा, बिया आणि वनस्पतीजन्य शेवाळ यांसारख्या पदार्थांमधून मिळणारे ओमेगा-३ चे वनस्पतीजन्य स्रोत वापरणे हा एक स्वस्त आणि अधिक विश्वासार्ह पर्याय ठरू शकतो. जर तुम्ही मासे खात असाल, तर तुम्ही आठवड्यातून किती प्रमाणात तेलकट मासे खाऊ शकता आणि तुम्हाला फिश ऑइल सप्लिमेंटची गरज आहे की नाही, याबद्दल तुमच्या डॉक्टरांचा सल्ला घेणे उचित ठरेल.

 ग्रँड व्ह्यू रिसर्च इंक, यूएस यांच्या उद्योग विश्लेषण अहवालानुसार.