पोटातील अल्सर: कारणे, लक्षणे, निदान आणि प्रतिबंध

पोटाचे अल्सर म्हणजे काय?

तुमच्या पोटात एका विशिष्ट ठिकाणाहून तीव्र वेदना किंवा सूज पसरत असल्याचे तुमच्या लक्षात आले आहे का? याचे कारण काही विशिष्ट औषधांच्या अतिवापरामुळे किंवा जिवाणू संसर्गामुळे पोटात झालेले अल्सर असू शकतात. तसेच, पोटातील आम्लामुळे जखम अधिक चिघळते आणि त्या भागाचे कायमचे नुकसान होऊ शकते. म्हणून, परिस्थिती अधिक गंभीर होण्यापूर्वी पोटातील अल्सरची लक्षणे लवकर ओळखून योग्य उपचार घेणे नेहमीच चांगले असते. पोटातील अल्सरची कारणे, निदान आणि उपचारांबद्दल अधिक तपशील खाली दिला आहे.

कारणे आणि लक्षणे ओळखणे

पोटातील अल्सरची काही सामान्य कारणे खाली सविस्तरपणे दिली आहेत:

जिवाणू संसर्ग

हेलिकोबॅक्टर पायलोरी किंवा एच. पायलोरी नावाची एक जिवाणू प्रजाती तुमच्या पोटाच्या अस्तरावर परिणाम करते. पोटाचे अस्तर कमकुवत झाल्यामुळे, पोटात तयार होणाऱ्या आम्लामुळे ते सहजपणे खराब होते. यामुळे पोटात अल्सर तयार होतात.

पचनक्रियेस मदत करण्यासाठी पोटात आम्ल तयार होते आणि त्यात प्रामुख्याने हायड्रोक्लोरिक आम्ल असते. अन्न किंवा पाण्याद्वारे तुमच्या शरीरात प्रवेश करू शकणाऱ्या जीवाणू, रोगजंतू आणि इतर सूक्ष्मजंतूंपासून तुमचे संरक्षण करणे हे त्याचे मुख्य कार्य आहे.

ठराविक औषधांचा वापर

इबुप्रोफेन, ऍस्पिरिन किंवा दाहशामक स्वरूपाची इतर नॉन-स्टेरॉइडल औषधे यांसारखी काही औषधे तुमच्या पोटाच्या अस्तरावर परिणाम करून पोटात अल्सर निर्माण करू शकतात.

तणाव, अयोग्य आहार, अति मद्यपान आणि धूम्रपान यांसारखे इतर काही घटक देखील पोटातील अल्सरच्या लक्षणांचे मूळ कारण असू शकतात. पोटातील अल्सरची ही लक्षणे तुम्ही ओळखली पाहिजेत:

• एका विशिष्ट जागी दुखणे, सहसा पोटाच्या वरच्या भागात आणि डाव्या बाजूला.

• पोटात काहीतरी जळत आहे किंवा खात आहे असे वाटणारी तीव्र वेदना.

• जेवणानंतर लगेच आणि जेवणानंतर बराच वेळ पोट भरल्यासारखे वाटणे आणि अपचन.

• इतर काही लक्षणांमध्ये पोट फुगणे किंवा ढेकर येणे, छातीत जळजळ किंवा आम्लपित्त, उलट्या आणि मळमळ यांचा समावेश होतो.

काही लोकांना पोटातील अल्सरची कोणतीही लक्षणे जाणवत नाहीत, विशेषतः तो तयार होण्याच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात. अशा लोकांना शौचात थेट रक्त आढळू शकते, ज्यासोबत खालील लक्षणे दिसू शकतात:

• फिकट गुलाबी त्वचा

• थकवा किंवा चक्कर येणे

• शौचात काळे रक्त

• उलट्या

• न थांबणारी तीव्र पोटदुखी

जर तुम्हाला पोटातील अल्सरची यापैकी कोणतीही लक्षणे आढळल्यास, तुम्ही ताबडतोब डॉक्टरांशी संपर्क साधावा.

पोटाच्या अल्सरचे निदान कसे केले जाते?

पोटाच्या अल्सरशी संबंधित लक्षणे आढळल्यानंतर खालील निदान पद्धती निवडल्या जातात:

एन्डोस्कोपी

अप्पर जीआय एंडोस्कोपी करण्यासाठी, तुमच्या पोटात एक नळी घातली जाते आणि पोटाच्या आतील आवरणाच्या सभोवतालचे दृश्य टिपले जाते. या नळीमध्ये एक छोटा कॅमेरा असतो, जो डॉक्टरांना अल्सर स्पष्टपणे शोधण्यास मदत करतो. ते याचा उपयोग अल्सरची संख्या, तीव्रता आणि स्थिती तपासण्यासाठी देखील करू शकतात.

जिवाणू संसर्गाची चाचणी

पोटातील अल्सरची काही किंवा बहुतेक लक्षणे आढळल्यास, अल्सरचे मूळ कारण जिवाणू संसर्ग आहे का हे निश्चित करण्यासाठी डॉक्टर तुम्हाला काही चाचण्या करण्याचा सल्ला देऊ शकतात. एच. पायलोरी (H. pylori) संसर्गाची पडताळणी करण्यासाठी बायोप्सी चाचणी केली जाऊ शकते किंवा रक्त, शौच आणि श्वासाचे नमुने घेतले जाऊ शकतात.

एकदा अल्सरचे निदान झाल्यावर, डॉक्टर पोटातील अल्सरवरील उपचारांच्या काही पद्धती आणि प्रतिबंधात्मक उपाय सुचवू शकतात. पुढील समस्या किंवा गुंतागुंत टाळण्यासाठी दिलेल्या शिफारसींचे काळजीपूर्वक पालन करा.

प्रभावी उपचार पर्याय

निदान झाल्यावर, डॉक्टर पोटातील अल्सर बरे होण्यास मदत करण्यासाठी काही औषधे लिहून देऊ शकतात. उदाहरणार्थ, जर पोटातील अल्सरचे मूळ कारण जिवाणू संसर्ग असेल, तर डॉक्टर जिवाणूंना नष्ट करण्यासाठी विशिष्ट प्रतिजैविके लिहून देऊ शकतात.

इतर काही औषधांमध्ये पीपीआय (प्रोटॉन पंप इनहिबिटर) जसे की लॅन्सोप्राझोल, एसोमेप्राझोल, पॅन्टोप्राझोल इत्यादींचा समावेश होतो, जे पोटातील आम्लाचे उत्पादन कमी करतात. यामुळे बरे होण्याची प्रक्रिया देखील वेगवान होते.

पोटातील आम्लाचे उत्पादन कमी करण्यासाठी निझाटिडिन, सिमेटिडिन किंवा फॅमोटिडिन सारख्या हिस्टामाइन रिसेप्टर ब्लॉकर्स म्हणजेच H2 ब्लॉकर्सचा देखील वापर केला जाऊ शकतो.

परिस्थिती गुंतागुंतीची असल्यास, जखमेतून होणारा रक्तस्राव आणि तिचे छिद्रात रूपांतर होण्यापासून रोखण्यासाठी सर्जन थेट जखमेत औषध इंजेक्ट करू शकतात. तथापि, जर पोटातील अल्सरचे आधीच छिद्र झाले असेल, तर कोलोरेक्टल सर्जनच्या मदतीने त्याला टाके घातले जातात. या गोष्टी सहसा एंडोस्कोपी चाचण्यांदरम्यान केल्या जातात.

काही लोकांना दीर्घकाळ टिकणाऱ्या अल्सरचा त्रास होतो, म्हणजेच पोटातील अल्सर पुन्हा पुन्हा येतात. काही प्रकरणांमध्ये, वरील उपचार पद्धतींना प्रतिसाद मिळत नाही. यामुळे पोटात व्रण तयार होतात. हे व्रण ऊतक पोटाच्या तळाशी असलेले तोंडसुद्धा बंद करू शकतात. या समस्येवर उपचार करण्यासाठी, डॉक्टर काही शस्त्रक्रिया सुचवू शकतात, ज्यामध्ये खालील गोष्टींचा समावेश आहे:

• व्हॅगोटॉमी म्हणजे पोटातील आम्ल निर्मितीस कारणीभूत असलेल्या मज्जातंतूला तोडणे.

• पायलोरोप्लास्टी म्हणजे व्रण ऊतक काढून टाकणे किंवा पोटाचे तोंड उघडणे.

आरामासाठी घरगुती उपाय

काही विशिष्ट खाद्यपदार्थ किंवा नैसर्गिक उपाय पोटातील अल्सर बरे होण्यास मदत करू शकतात. सफरचंद, ब्रोकोली, लाल द्राक्षे, सोयाबीन आणि फ्लेव्होनॉइड्स असलेले इतर पदार्थ जखमा भरण्यास मदत करतात. फ्लेव्होनॉइड्स पोटाच्या अस्तराचे संरक्षण करतात आणि अल्सर बरे होण्यास मदत करतात.

कोरफडीचा गर पाण्यात किंवा दुधात मिसळून प्यायल्याने जखमा लवकर बऱ्या होऊ शकतात. तुम्ही कोरफडीच्या पानांमधून काढलेल्या गरापासून ताजा बनवलेला कोरफडीचा रस देखील पिऊ शकता.

दही, किमची यांसारखे प्रोबायोटिकयुक्त पदार्थ किंवा प्रोबायोटिक सप्लिमेंट्स देखील बरे होण्याची प्रक्रिया वेगवान करू शकतात. ते पचनक्रिया गतिमान करत असल्यामुळे, अपचनासारखी पोटातील अल्सरची काही लक्षणे दूर करण्यासही मदत करतात.

जिवाणू संसर्गामुळे पोटात अल्सर झाल्याचे निदान झालेले लोक मधाचे सेवन करू शकतात. मध एक शक्तिशाली जिवाणूनाशक आहे आणि तो एच. पायलोरी (H. pylori) नावाच्या जिवाणूंची वाढ रोखतो.

पोटातील अल्सरमधून लवकर बरे होण्यासाठी काही विशिष्ट पदार्थ मदत करत असले तरी, लक्षणे वाढवू शकणारे काही पदार्थ तुम्ही टाळले पाहिजेत. या पदार्थांमध्ये कॉफी किंवा कॅफीनयुक्त पेये, कार्बोनेटेड पेये किंवा सोडा, मिरच्या, तळलेले आणि तेलकट पदार्थ, तसेच संत्री, लिंबू इत्यादींसारखी आम्लधर्मी फळे यांचा समावेश होतो.

तुम्ही डॉक्टरांना कधी भेटावे?

पोटात तीव्र किंवा मंद वेदना जाणवल्यास तुम्ही ताबडतोब डॉक्टरांना भेटले पाहिजे . जर वेदना आपोआप कमी होत नसेल किंवा ती अधिक तीव्र होत असेल आणि त्यासोबत वर नमूद केलेली इतर लक्षणेही दिसू लागली, तर तुम्ही ताबडतोब डॉक्टरांना भेटले पाहिजे.

संभाव्य गुंतागुंत आणि प्रतिबंधात्मक उपाय

पोटातील अल्सरच्या उपचारास विलंब केल्यामुळे किंवा ते टाळल्यामुळे होणाऱ्या काही संभाव्य गुंतागुंतींमध्ये खालील गोष्टींचा समावेश आहे:

• रक्तस्त्राव होणारे अल्सर: उपचार न केल्यास, पोटातील अल्सरमधून रक्तस्त्राव होण्याची शक्यता असते. हा रक्तस्त्राव हळू किंवा जलद असू शकतो. हळू रक्तस्त्रावामुळे ॲनिमियासारख्या (रक्तक्षय) गुंतागुंती निर्माण होऊ शकतात. जलद रक्तस्त्रावामुळे रक्ताची उलटी होते किंवा शौचात रक्ताचे डाग दिसतात.

• छिद्रित अल्सर: काही प्रकरणांमध्ये, अल्सरमुळे पोटाच्या भिंतीला छिद्र पडू शकते, ज्यामुळे गंभीर संसर्ग होतो. कधीकधी, हे पोटातील अल्सर जवळच्या अवयवांमध्येही पसरून गंभीर गुंतागुंत निर्माण करू शकतात.

• अन्नमार्गात अडथळा: अल्सरमुळे तयार झालेल्या व्रण ऊतींमुळे पोटातून लहान आतड्याकडे जाणाऱ्या अन्नमार्गात अडथळा येऊ शकतो. यासाठी शस्त्रक्रियेद्वारे या व्रण ऊती काढून टाकणे आणि पोटाचे तोंड मोकळे करणे आवश्यक असते.

या गुंतागुंती टाळण्यासाठी, पोटातील अल्सरचे निदान झाल्यावर लगेच उपचार घ्या. तसेच, पोटातील अल्सरची लक्षणे अधिक वाढू नयेत यासाठी निरोगी आहार आणि जीवनशैलीचे पालन करा.

अंतिम टेकवे

ही पोटातील अल्सरची काही सामान्य कारणे, उपचार पद्धती आणि लक्षणे होती. पुढील गुंतागुंत टाळण्यासाठी, डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार पोटातील अल्सरची औषधे नियमितपणे घ्यावीत. त्यासोबतच, योग्य आहार घ्यावा आणि पोटातील अल्सर वाढवू शकणारे काही पदार्थ कोणत्याही परिस्थितीत टाळावेत. पोटातील अल्सरची कोणतीही लक्षणे आढळल्यास, तुमच्या जवळच्या सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटलमधील गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजिस्टशी संपर्क साधा!

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

1. पोटातील अल्सर जीवघेणे ठरू शकतात का?

   होय, पोटातील अल्सरवर उपचार न केल्यास ते जीवघेणे ठरू शकतात. या अल्सरमधून रक्तस्त्राव होऊ शकतो किंवा गंभीर गुंतागुंत निर्माण होऊ शकते, ज्यासाठी त्वरित वैद्यकीय हस्तक्षेप किंवा आपत्कालीन सेवांची आवश्यकता असते.

2. पोटाच्या अल्सरसाठी डॉक्टरांकडे कधी जावे?

   जर तुम्हाला काळ्या किंवा डांबरासारख्या रंगाची शौच होत असेल किंवा उलट्यांमध्ये रक्ताचे डाग दिसत असतील आणि त्यासोबतच चक्कर येणे किंवा तीव्र पोटदुखी यांसारखी लक्षणे जाणवत असतील, तर एका नामांकित गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजिस्टकडे अपॉइंटमेंट घ्या.

3. पोटाच्या अल्सरच्या उपचारादरम्यान कोणते पदार्थ टाळावेत?

   पोटातील अल्सरच्या लक्षणांवर उपचार घेत असताना मद्यपान, धूम्रपान आणि मसालेदार, तेलकट व आम्लयुक्त पदार्थ टाळा.

4. कोणत्या पेयांमुळे माझ्या पोटातील अल्सर शांत होऊ शकतो?

   मधाचे पाणी, हळदीचा चहा, कोरफडीचा रस आणि हिरव्या कोबीचा रस पोटातील अल्सरची लक्षणे प्रभावीपणे शांत करू शकतात.

5. पोटातील अल्सरची वेदना कशामुळे त्वरित थांबते?

   ॲसिड ब्लॉकर्स, ज्यांना हिस्टामाइन H2 ब्लॉकर्स असेही म्हणतात, पोटातील ॲसिडचे उत्पादन थांबवतात आणि ठणकणाऱ्या वेदनेपासून त्वरित आराम देतात.