परिचय

शरीराच्या वेगवेगळ्या भागांतील ऊतींमध्ये द्रव साठल्यामुळे ही वैद्यकीय स्थिती उद्भवते. सहसा, पाय, घोटे आणि पाऊले हे सर्वाधिक प्रभावित होणारे भाग आहेत. पायांना सूज येणे ही एक सामान्य समस्या असून, बहुतेकदा गर्भवती महिला आणि वृद्ध व्यक्तींना याचा त्रास होतो. इतरांच्या तुलनेत पासष्ट वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या लोकांना याचा धोका अधिक असतो. गर्भवती महिलांमधील ही स्थिती तात्पुरती असून प्रसूतीनंतर लगेचच नाहीशी होते, परंतु इतर रुग्णांना दीर्घकाळ त्रास होऊ शकतो.

हा आजार केवळ कमी किंवा अजिबात हालचाल न केल्यामुळे होतो आणि जीवनशैलीत काही बदल करून तो सहज टाळता येतो. दिवसभर चालण्याने आणि सक्रिय राहण्याने शरीरातील रक्तसंचाराच्या प्रक्रियेला उत्तम प्रकारे मदत होते. हे देखील लक्षात आले आहे की, जर रुग्ण बराच वेळ एकाच जागी स्थिर राहिला, तर त्याला/तिला अधिक अस्वस्थ वाटते आणि थोडे चालल्याने मदत होते. या स्थितीला एडेमा (Edema) असेही म्हणतात.

सुजलेल्या पायांची कारणे

 

तुमच्या पायांना सूज येण्याची अनेक कारणे असू शकतात, केवळ एकच नाही. जे लोक चालत नाहीत किंवा काही कारणास्तव चालू शकत नाहीत, त्यांच्यामध्ये पायांना सूज येण्याची समस्या सर्वाधिक दिसून येते. तसेच, जे लोक बराच वेळ बसून काम करतात आणि जास्त हालचाल करत नाहीत, त्यांनाही याचा त्रास होतो. असे घडते कारण जेव्हा एखादी व्यक्ती जास्त वेळ बसून किंवा उभे राहते, तेव्हा गुरुत्वाकर्षणामुळे पाणी खाली खेचले जाते, ज्यामुळे सूज येते.

या विकाराचे आणखी एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे तुमच्या झडपांची अकार्यक्षमता. झडपा या शिरांचा भाग आहेत, ज्या शरीराच्या अवयवांमधून रक्त परत हृदयाकडे ढकलतात. जेव्हा झडप पुरेशी मजबूत नसते, तेव्हा शिरांना त्यांचे मूलभूत कार्य करणे कठीण होते. त्यामुळेच रक्त तिथेच साठते आणि पाय सुजतात.

जर रुग्णाला आधीपासूनच कोणताही वैद्यकीय आजार असेल, तर ते देखील सूज येण्याचे एक कारण असू शकते. काही आजारांमध्ये शरीराच्या अवयवांना सूज येणे हे एक लक्षण असते. काही औषधांचे दुष्परिणाम किंवा अयोग्य आहार हे देखील या आजाराचे एक सिद्ध कारण असू शकते. पायांना सूज येण्याचे आणखी एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे गर्भधारणा. गर्भवती महिलांना देखील याच समस्येचा सामना करावा लागतो, कारण गर्भाशयामुळे शरीराच्या खालच्या भागावर नेहमीपेक्षा जास्त दाब पडतो, ज्यामुळे घोट्याला, पायांना आणि तळपायांना सूज येते.

सुजलेल्या पायांची लक्षणे

 

पायांना सूज येण्याच्या लक्षणांमध्ये सामान्यतः शरीराच्या त्या भागात सूज येणे समाविष्ट असते. रक्तवाहिन्या हृदयाकडे रक्त परत वाहून नेण्यास सक्षम किंवा पुरेशा मजबूत नसल्यामुळे, शरीरात द्रव साठल्याने पायांना सूज येते. त्यामुळे, रक्त जिथे होते तिथेच राहते आणि सूज येते.

जरी पाय सुजण्याची लक्षणे समजायला सोपी असली तरी, जर एखाद्याला त्रास होत असेल तर तो त्वचा आत दाबून पाहू शकतो. जर त्वचेवर खड्डे पडत असतील तर ती सुजलेली असते. यासोबतच, शरीराचा तो भाग पूर्वीपेक्षा मोठा दिसत आहे का, हे देखील रुग्णाच्या लक्षात येऊ शकते. सुजलेली त्वचा अधिक ताणलेली आणि चमकदार दिसते. चालण्यात अडचण येणे हे आणखी एक लक्षण आहे. जर पाय सुजले असतील तर त्याचा परिणाम तळपायांवरही होतो, ज्यामुळे रुग्णाला चालणे कठीण होते.

इतर काही लक्षणांमध्ये शरीराच्या भागांमध्ये, विशेषतः पाय आणि घोट्यांमध्ये, सौम्य वेदना जाणवणे यांचा समावेश असू शकतो. तसेच, श्वास घेण्यास त्रास आणि सूज आलेल्या भागात घट्टपणा जाणवू शकतो.

सुजलेल्या पायांवर उपचार

 

जर आजाराचे निदान झाले, तर त्यावर उपचार करता येतात. पायांच्या सुजेवर 'उंचीवर ठेवण्याचा' उपाय हा सर्वोत्तम मानला जातो. जर रुग्णाला खूप सूज आणि त्रास होत असेल, तर त्याने तो भाग जमिनीच्या पातळीपेक्षा वर उचलण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. सूज कमी करण्यात घोट्याची महत्त्वाची भूमिका असते आणि म्हणूनच तो जमिनीपासून किमान बारा इंच अंतरावर असावा. यामुळे रक्त सहजपणे हृदयाकडे परत जाऊ शकते.

चालणे हा आणखी एक सिद्ध उपचार आहे. चालण्यामुळे पोटऱ्यांच्या स्नायूंमध्ये आकुंचन सुरू होते, ज्यामुळे रक्ताभिसरण योग्य प्रकारे होते आणि कोणताही अडथळा येत नाही. जर रुग्ण चालण्याच्या स्थितीत नसेल, तर वैद्यकीय कॉम्प्रेशन स्टॉकिंग्ज उपयोगी पडू शकतात. एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे की, स्टॉकिंग्ज घालण्यास किंवा काढण्यास सोपे नसावेत. ते घालण्यासाठी आणि काढण्यासाठी थोडे प्रयत्न करावे लागतील.

बाधित भागातील शिरांचे स्थान आणि कार्य तपासण्यासाठी अल्ट्रासाऊंड चाचणी देखील केली जाऊ शकते. जर शिरा कोणत्याही कारणाने बंद झाल्या असतील किंवा रक्ताची गुठळी झाली असेल, तर त्यावर रक्त पातळ करणारी औषधे देऊन किंवा ती गाठ काढून टाकण्याच्या प्रक्रियेद्वारे उपचार केला जाऊ शकतो.

निष्कर्ष

 

पायांना सूज येणे ही एक सामान्य समस्या आहे आणि योग्य निदानाच्या मदतीने त्यावर सहज उपचार करता येतात. प्रत्येकाने बसलेल्या आणि उभ्या स्थितीत स्वतःची तपासणी करून घेतली पाहिजे.