मायग्रेनवरील घरगुती उपाय: आराम मिळवण्याचे नैसर्गिक मार्ग

मायग्रेन म्हणजे काय?

मायग्रेनमुळे तीव्र, ठणकणारी वेदना होते, जी सहसा डोक्याच्या एका बाजूला होते, पण ती दोन्ही बाजूंनाही होऊ शकते. हा मज्जासंस्थेचा विकार सामान्य डोकेदुखीपेक्षा वेगळा असतो. अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की जगभरातील लाखो लोकांना मायग्रेनचा त्रास होतो, आणि पुरुषांपेक्षा महिलांना याचा झटका येण्याची शक्यता तिप्पट जास्त असते. ही वेदना चार तासांपासून ते तीन दिवसांपर्यंत टिकते. त्यामुळे दैनंदिन कामात व्यत्यय येऊ शकतो. मायग्रेनच्या वेदनांपासून आराम मिळवण्यासाठी अनेकजण घरात अंधाऱ्या, शांत जागांचा शोध घेतात.

मायग्रेनची सामान्य कारणे

मायग्रेन असलेल्या बहुतेक लोकांमध्ये तणावामुळे अटॅक येतात, तर मासिक पाळीदरम्यान ७५% महिलांमध्ये हार्मोनल चढउतार दिसून येतात. इतर कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

• हवामानातील बदल, विशेषतः वायुदाबातील बदल आणि उच्च आर्द्रता.

• सतत होणारी वांती

• काही खाद्यपदार्थ जसे की जुने चीज, चॉकलेट, प्रक्रिया केलेले मांस आणि एमएसजी किंवा कृत्रिम गोडवा असलेले पदार्थ

• झोपेतील अनियमितता

• कॅफीनचे सेवन किंवा त्याचे दुष्परिणाम

• अल्कोहोल (विशेषतः रेड वाईन)

• तेजस्वी दिवे

• अत्तरासारखा तीव्र वास.

मायग्रेनची लक्षणे आणि सुरुवातीची चेतावणी देणारी चिन्हे

मायग्रेन वेगवेगळ्या टप्प्यांमधून जातो.

पूर्वलक्षण अवस्था काही तास किंवा दिवस आधीच सुरू होते. त्यामुळे मनःस्थितीत बदल, विशिष्ट पदार्थ खाण्याची तीव्र इच्छा, मान आखडणे आणि थकवा जाणवतो.

एक तृतीयांश लोकांना आभा जाणवते. त्यांना चमकणारे दिवे, नागमोडी नमुने दिसतात किंवा बधिरता किंवा मुंग्या येण्याचा अनुभव येऊ शकतो.

डोकेदुखीच्या टप्प्यात तीव्र, ठणकणाऱ्या वेदनांसोबतच मळमळ , उलटी आणि प्रकाश, आवाज किंवा वासाप्रती वाढलेली संवेदनशीलता यांसारखी अनेक लक्षणे दिसतात.

हल्ल्यानंतरचा टप्पा येतो. यामध्ये त्यांना थकवा, गोंधळ आणि अतीसंवेदनशीलता जाणवते. हे काही दिवस टिकू शकते.

मायग्रेन टाळण्यासाठी जीवनशैलीतील बदल

सातत्यपूर्ण सवयी शरीराला स्थिर अंतर्गत लय राखण्यास मदत करतात. सीड्स (SEEDS) पद्धत झोप, व्यायाम, आहार, दैनंदिनी आणि तणाव व्यवस्थापन या पाच प्रमुख क्षेत्रांवर लक्ष केंद्रित करते. हे सर्व घटक एकत्रितपणे सहकार्याच्या भावनेने कार्य करतात.

• झोपण्याच्या आणि उठण्याच्या वेळा नियमित ठेवल्याने हल्ल्यांची वारंवारता कमी होते.

• वेळेवर जेवण आणि मध्यम व्यायाम देखील फायदेशीर ठरतात.

• तुमच्या दैनंदिन सवयींमध्ये अचानक बदल करणे टाळा.

• प्रखर प्रकाश किंवा मोठ्या आवाजाच्या संपर्कात येणे टाळा.

• मान आणि खांद्यांवरील ताण टाळण्यासाठी ताठ बसा.

मायग्रेनची वारंवारता कमी करण्यासाठी आहारविषयक उपाय

• रायबोफ्लेविनच्या पूरक सेवनाने हल्ल्यांची वारंवारता कमी होते.

• पालेभाज्या, सुकामेवा आणि बिया यांसारख्या मॅग्नेशियमयुक्त पदार्थांमुळे फायदे दिसून येतात.

• ओमेगा ३ फॅटी ॲसिडचे नियमित सेवन केल्यास हल्ल्याचा कालावधी कमी होतो.

• जेवण वगळू नका.

• जुने चीज, चॉकलेट आणि प्रक्रिया केलेले मांस टाळल्यास अन्नामुळे होणारे त्रास टाळता येतात.

मायग्रेनपासून त्वरित आराम मिळवण्यासाठी घरगुती उपाय

त्वरित आराम देणारे उपाय खालीलप्रमाणे आहेत:

• तुम्ही तुमच्या कपाळावर किंवा मानेवर थंड पट्ट्या लावू शकता. यामुळे सुन्न होऊन आराम मिळतो.

• लॅव्हेंडर तेलाचा वास घेणे हा एक सुरक्षित तीव्र उपचार आहे.

• मानेच्या मागच्या भागावर पेपरमिंट तेल लावल्याने रक्तप्रवाह सुधारतो.

• आल्याची पूड हल्ल्याची तीव्रता आणि कालावधी लक्षणीयरीत्या कमी करते.

मायग्रेनवरील हर्बल आणि नैसर्गिक उपचार

फीवरफ्यूमुळे लक्षणे बऱ्याच प्रमाणात कमी होतात. दररोज ३०० मिग्रॅ कोएन्झाइम Q10 घेतल्याने तीव्रता आणि वारंवारता निम्म्याने कमी होते. बटरबरमुळे हल्ल्यांमध्ये अधिक घट दिसून आली.

मायग्रेन प्रतिबंधात हायड्रेशन आणि झोपेची भूमिका

एक तृतीयांश रुग्णांमध्ये निर्जलीकरणामुळे (डिहायड्रेशनमुळे) अटॅक येतात. शरीरात पुरेसे पाणी टिकवून ठेवण्यासाठी दररोज २ लिटर पाणी प्या.

झोपेची गुणवत्ता खराब असण्याचा परिणाम बहुतेक मायग्रेनच्या रुग्णांवर होतो. त्यामुळे दररोज रात्री ७-८ तास झोपण्याचा प्रयत्न करा.

मायग्रेनच्या व्यवस्थापनासाठी व्यायाम आणि विश्रांती तंत्रे

स्नायू बळकट करण्याच्या व्यायामासोबत जोरदार व्यायाम केल्याने तीव्र डोकेदुखी कमी होते. आठवड्यातून ५-६ वेळा योगाभ्यास केल्याने डोकेदुखीची वारंवारता लक्षणीयरीत्या कमी होते. प्राणायाम केल्याने मायग्रेनची वारंवारता देखील कमी होते.

मायग्रेनसाठी वैद्यकीय मदत केव्हा घ्यावी

सर्वसाधारण त्रासांवर घरगुती उपाय चांगले काम करतात, परंतु काही विशिष्ट लक्षणांसाठी तज्ञांकडून तपासणी करून घेणे आवश्यक असते.

तुम्हाला अनुभव आल्यास तुमच्या डॉक्टरांशी संपर्क साधा:

• तुमच्या शरीराच्या एका बाजूला आलेला अशक्तपणा, बधिरता किंवा पक्षाघात

• बोलण्यात अडचण, अस्पष्ट बोलणे किंवा गोंधळ

• दृष्टी कमी होणे , दुहेरी दृष्टी किंवा गंभीर दृष्टीदोष

• उच्च ताप आणि मान आखडणे

• तोल जाणे , समन्वयातील समस्या किंवा चालण्यात अडचण येणे

• झटके येणे किंवा बेशुद्ध होणे

• डोक्याला कोणत्याही प्रकारचा आघात, अपघात किंवा पडल्यानंतर होणारी डोकेदुखी

• वयाच्या ५० वर्षांनंतर नव्याने सुरू होणाऱ्या डोकेदुखीची कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

• तुमच्या डोकेदुखीच्या स्वरूपात, वारंवारतेत किंवा तीव्रतेत झालेला कोणताही अचानक बदल.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

1. मायग्रेनवर सर्वोत्तम घरगुती उपाय कोणते आहेत?

टाळूच्या मालिशमुळे तणाव कमी होतो आणि थंड पट्ट्यांमुळे प्रभावित भाग सुन्न होतात. नियमित वेळी झोपल्याने डोकेदुखीचा झटका टाळता येतो. दररोज आठ ग्लास पाणी पिऊन शरीरातील पाण्याची पातळी योग्य राखल्यास निर्जलीकरणामुळे होणारी डोकेदुखी थांबते. मंद प्रकाशामुळे होणारी डोकेदुखीची लक्षणे कमी होतात. डोकेदुखीच्या झटक्यांच्या दरम्यान हलका व्यायाम केल्याने शरीराची प्रतिकारशक्ती वाढते.

2. निर्जलीकरणामुळे मायग्रेनचा त्रास होऊ शकतो का?

होय. सुमारे एक तृतीयांश लोक अपुऱ्या पाणी पिण्याला त्यांच्या त्रासाचे कारण मानतात. शरीरातील पाणी कमी झाल्यामुळे मेंदूच्या ऊती आकुंचन पावतात आणि वेदना-संवेदनशील पडद्यांवर ताण येतो. १६ ते ३२ औंस पाणी प्यायल्याने दोन तासांच्या आत डिहायड्रेशनमुळे होणारी डोकेदुखी थांबते. दररोज साधारणपणे दोन लिटर पाणी प्यायल्याने हे त्रास टाळता येतात.

3. मायग्रेन आनुवंशिक आहे का?

मायग्रेनच्या प्रवणतेमध्ये आनुवंशिकतेचा वाटा ६०% पर्यंत असतो. अनेक पीडितांच्या जवळच्या जैविक नातेवाईकांना हा आजार असतो. मायग्रेनच्या रुग्णांच्या जवळच्या नातेवाईकांना दुप्पट धोका असतो. परंतु, प्रवणतेची जनुके असण्याने मायग्रेनचा झटका येईलच याची खात्री नसते.

4. मायग्रेन टाळण्यासाठी कोणते पदार्थ टाळावेत?

टाळा:

• टायरामाइन असलेले जुने चीज

• कॅफीनयुक्त घटक असलेले चॉकलेट

• अल्कोहोल, विशेषतः रेड वाईन

• नायट्रेट्स असलेले प्रक्रिया केलेले मांस

• MSG असलेले पदार्थ

• एस्पार्टम सारखे कृत्रिम स्वीटनर्स.

5. अत्यावश्यक तेलांमुळे मायग्रेनपासून आराम मिळू शकतो का?

अभ्यासांमध्ये असे दिसून आले आहे की लॅव्हेंडरच्या वासामुळे हल्ल्याची तीव्रता लक्षणीयरीत्या कमी झाली.

पुदिन्याचे तेल त्वचेवर लावल्याने तणावामुळे होणारी डोकेदुखी कमी होते.

6. मायग्रेन टाळण्यासाठी झोप महत्त्वाची आहे का?

संशोधनातून असे दिसून आले आहे की मायग्रेनने ग्रस्त असलेल्या बहुतेक लोकांना अपुऱ्या झोपेचा त्रास होतो, तर दररोज रात्री ७-८ तास झोप घेतल्यास मायग्रेनच्या झटक्यांपासून मूलभूत संरक्षण मिळते. हा संबंध दुतर्फा आहे: विस्कळीत झोपेमुळे मायग्रेनचे झटके येतात आणि ते तुमच्या विश्रांतीत व्यत्यय आणतात. झोपेची वेळ नियमित ठेवल्याने तुमच्या शरीराचे अंतर्गत घड्याळ स्थिर होते आणि असुरक्षितता कमी होते.

7. तणावाचे व्यवस्थापन केल्याने मायग्रेनचे झटके कमी होऊ शकतात का?

हो, कॉग्निटिव्ह बिहेविअरल थेरपीमुळे डोकेदुखीची वारंवारता, तीव्रता आणि त्यामुळे येणारे अपंगत्व कमी झाले. माइंडफुलनेस-बेस्ड स्ट्रेस रिडक्शनमुळे देखील मायग्रेनचे झटके कमी होतात. पुरावे दर्शवतात की दररोज २० मिनिटे रिलॅक्सेशन तंत्रांचा सराव केल्याने झटक्यांविरुद्धची तुमची सहनशक्ती वाढते.

8. मायग्रेनचा झटका साधारणपणे किती वेळ टिकतो?

प्रभावी उपचारांशिवाय मायग्रेनचा झटका ४ ते ७२ तास टिकू शकतो. प्रत्येक व्यक्तीला याचा कालावधी वेगवेगळा जाणवतो; काही टप्पे केवळ काही तास टिकतात, तर काही अनेक दिवस चालतात.

9. मायग्रेनसाठी मी डॉक्टरांना कधी भेटायला पाहिजे?

तुम्हाला खालील लक्षणे आढळल्यास भेटीची वेळ घ्या:

• आठवड्यातून तीन किंवा अधिक डोकेदुखी

• बिघडत चाललेल्या पद्धती लक्षात घ्या

• मायग्रेनच्या झटक्यांमुळे दैनंदिन जीवनात अडथळा येतो.

• जेव्हा डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय मिळणारी औषधे काम करणे थांबवतात किंवा तुम्हाला जवळजवळ दररोज वेदनाशमनाची गरज भासते, तेव्हा मदत घ्या.

10. मायग्रेन टाळण्यास मदत करणारे व्यायाम आहेत का?

मध्यम तीव्रतेच्या व्यायामासोबत स्नायू बळकट करणारे व्यायाम करणे सर्वात प्रभावी ठरते. नियमित शारीरिक हालचालींमुळे महिन्याभरातील मायग्रेनच्या दिवसांची संख्या कमी होते. तथापि, अधिक तीव्रतेच्या व्यायामामुळे जास्त फायदे मिळतात. चालणे आणि योगाभ्यास हे दोन्ही मायग्रेनच्या झटक्यांची वारंवारता नियंत्रित करण्यासाठी प्रभावी ठरतात.

महत्वाचे

जर तुमची डोकेदुखी अचानक आणि तीव्र (विजेच्या कडकडाटासारखी) असेल, आणि त्यासोबत दृष्टीमध्ये बदल, अशक्तपणा, चेहरा खाली झुकणे ही लक्षणे दिसत असतील, किंवा ही तुमच्या आयुष्यातील सर्वात असह्य डोकेदुखी असेल — तर ताबडतोब १०६८ वर फोन करा. यावर घरी उपचार करू नका.