पीसीओएस (PCOS) किंवा पॉलीसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम हा एक सामान्य हार्मोनल विकार आहे, जो ११ ते ४५ वयोगटातील मासिक पाळी येणाऱ्या महिलांना होतो असे म्हटले जाते. मेदांता – द मेडिसिटी येथील स्त्रीरोग आणि स्त्रीरोग कर्करोग विभागाच्या वरिष्ठ सल्लागार डॉ. प्रियंका बत्रा यांनी पुष्टी केली आहे की, त्यांच्याकडे येणाऱ्या महिलांपैकी दररोज सरासरी सुमारे २० टक्के महिलांमध्ये पीसीओएसची चिन्हे आणि लक्षणे आढळतात. 

तर, पीसीओएस (PCOS) म्हणजे काय? हा एक हार्मोनल विकार आहे जो स्त्रीच्या शरीरातील इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन या लैंगिक किंवा प्रजनन हार्मोन्सच्या पातळीत असंतुलन झाल्यामुळे होतो. या असंतुलनामुळे अंडाशयात सिस्ट (गाठी) तयार होतात, ज्यामुळे दर महिन्याला मासिक पाळीदरम्यान बाहेर पडणाऱ्या अंड्याच्या निर्मितीच्या कार्यात अडथळा येतो. पीसीओएसमध्ये, अंड्याच्या विकासात अडथळा येऊ शकतो किंवा ओव्हुलेशनच्या वेळी ते अपेक्षेप्रमाणे बाहेर पडत नाही.

 

डॉक्टरांच्या मते, चुकीच्या खाण्याच्या सवयी, व्यायामाचा अभाव, मानसिक ताण, अनियमित झोप आणि जेवणाच्या वेळा यांमुळे शरीराचे जैविक घड्याळ बिघडते आणि पीसीओएसवर विपरीत परिणाम होतो. त्यामुळे पीसीओएसची लक्षणे दिसण्यात आणि तो अधिक गंभीर होण्यात सामाजिक घटक महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

 

पीसीओएस वाढवणारे घटक

 

कौटुंबिक इतिहास:

जर जवळच्या कुटुंबातील सदस्यांना पीसीओएस असेल, तर आपल्यालाही तो आजार असल्याचे निदान होण्याची शक्यता जास्त असते.

  
इन्सुलिन प्रतिरोधक क्षमता:

इन्सुलिन हे स्वादुपिंडात तयार होणारे एक संप्रेरक आहे, जे रक्तातील साखरेचे रूपांतर साठवलेल्या ऊर्जेमध्ये करते. जेव्हा शरीर इन्सुलिनला प्रतिरोधक बनते, तेव्हा रक्तातील साखरेची पातळी जास्त राहते आणि ऊर्जेमध्ये रूपांतर होत नाही. हे एक दुष्टचक्र आहे आणि त्यामुळे इन्सुलिनचे उत्पादन आणखी वाढते. जेव्हा शरीर गरजेपेक्षा जास्त इन्सुलिन स्रवते, तेव्हा ते अँड्रोजन (पुरुष संप्रेरक) चे उत्पादन अधिक सक्रिय करते, ज्याचा परिणाम अंडाशयांवर होऊ शकतो. अंडोत्सर्जन म्हणजेच अंड्याची निर्मिती, वाढ आणि फुटणे किंवा बाहेर पडणे यावर परिणाम होऊ शकतो. 

 लठ्ठपणा:

शरीरातील अतिरिक्त चरबीमुळे इन्सुलिन प्रतिरोध वाढतो आणि पीसीओएसची स्थिती अधिकच बिघडते.

 

पीसीओएसचे निदान कसे केले जाते?

मुलीला वयात आल्यावर किंवा काही वर्षांनंतर अनेकदा लक्षणे दिसू लागतात. ही लक्षणे प्रत्येक व्यक्तीनुसार वेगवेगळी असतात; हे लक्षात ठेवले पाहिजे की प्रत्येक रुग्ण अद्वितीय असतो आणि त्याला काही तक्रारी असू शकतात, पण सर्वच तक्रारी असतील असे नाही.

 
तरुण मुली आणि महिला वैद्यकीय मदत घेण्याची सामान्य कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

 

 

• अनियमित, उशिरा येणारी किंवा जास्त रक्तस्राव होणारी मासिक पाळी
• चेहऱ्यावर, स्तनांवर, पोटाच्या मध्यभागी, पाठीवर, अंगठ्यांवर किंवा पायांच्या बोटांवर केसांची असामान्य आणि अतिरिक्त वाढ (याला हिर्सुटिझम असेही म्हणतात)
• टाळूचे केस गळणे
• मानेच्या बुडाशी काळे डाग
• वजन वाढणे
• पुरळ
• वंध्यत्व 

निदानास पुष्टी देण्यासाठी हार्मोनची पातळी, मधुमेह आणि लिपिड प्रोफाइल तपासणी तसेच अल्ट्रासाऊंडसारख्या चाचण्या करणे आवश्यक आहे. क्लिनिकल लक्षणे आणि चाचणीचे निकाल यांच्या संयोगाने अनेकदा पीसीओएसच्या निदानाची पुष्टी होते.

 

PCOS ची गुंतागुंत 

जर पीसीओएसचे निदान झाले नाही आणि त्यावर उपचार केले नाहीत, तर काही दीर्घकालीन गुंतागुंत निर्माण होतात. यामध्ये खालील गोष्टींचा समावेश आहे:

 

 

• मधुमेह
• उच्च रक्तदाब
• अंडोत्सर्ग न होणे (अंडाशयातून अंडपेशी बाहेर न पडणे)
• वंध्यत्व
• गर्भाशयातून होणारा असामान्य रक्तस्त्राव
• नैराश्य आणि चिंता
• लठ्ठपणा
• गर्भाशयाचे कर्करोग

 

 

पीसीओएसचे व्यवस्थापन कसे केले जाते?

पीसीओएसचे निदान झालेल्या दोन तरुण महिलांशी बोलताना, मेदांता येथील स्त्रीरोग आणि स्त्रीरोग कर्करोग विभागाच्या वरिष्ठ सल्लागार डॉ. श्रद्धा चौधरी यांनी या विकाराबद्दलचे गैरसमज दूर केले. मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबाप्रमाणेच पीसीओएस हा एक दीर्घकालीन आजार आहे. तो बरा होऊ शकत नाही. तथापि, तो 'व्यवस्थापित आणि नियंत्रित' केला जाऊ शकतो.

डॉ. चौधरी म्हणतात की प्रत्येक पीसीओएस रुग्णाने सहा मुख्य मंत्रांचे पालन केले पाहिजे.

 

वजन नियंत्रण

 

वजन वाढल्याने पीसीओएस (PCOS) ची स्थिती बिघडत असल्याने, वजन नियंत्रणात ठेवण्याचा सल्ला दिला जातो. डॉक्टरांच्या मते, महिलांनी निरोगी वजन राखल्यावर बहुतेक वेळा मासिक पाळी काही प्रमाणात नियमित होते. बॉडी मास इंडेक्स (BMI) सुमारे २२ असणे आवश्यक आहे.

 

नियमित जीवनशैली

याचा अर्थ म्हणजे दररोज नियमित वेळी जेवणे आणि झोपणे. वेळापत्रक बनवल्याने मदत होते. जेवणाच्या आणि झोपण्याच्या/जागे होण्याच्या निश्चित वेळांमुळे शरीराला योग्य वेळी, योग्य प्रमाणात हार्मोन्स स्रवण्यास मदत होते.

 

व्यायाम

 

पोहणे, सायकलिंग, चालणे यांसारखे कोणतेही शारीरिक व्यायाम केल्याने शरीराला फायदा होतो. चांगल्या शारीरिक व्यायामासाठी दररोज किमान ३० मिनिटे दिली पाहिजेत.

 

आहार

 

या विकाराच्या नियंत्रणात आहार आणि पोषण महत्त्वाची भूमिका बजावतात. डॉ. चौधरी यांचा असा विश्वास आहे की, आहारतज्ज्ञांच्या सल्ल्यासह एक आरोग्यदायी आहार योजना पीसीओएस असलेल्या महिलांना त्यांच्यासाठी कोणते पदार्थ चांगले किंवा वाईट आहेत हे समजण्यास मदत करू शकते.

 

ताण कमी

 

मानसिक आणि शारीरिक तणावामुळे हार्मोन्सचा स्राव अनियमित होऊ शकतो, ज्यामुळे पीसीओएसची चिन्हे आणि लक्षणे अधिकच बिघडतात. हे कारण कमी करण्यासाठी प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.

 

मासिक पाळीचे कॅलेंडर

हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की मासिक पाळीची अनिश्चित काळासाठी वाट पाहू नये. मासिक पाळी किमान दर ६० दिवसांतून एकदा तरी आली पाहिजे. ज्या महिलांना दीर्घकाळ मासिक पाळी येत नाही, त्यांना पुढील आयुष्यात गर्भाशयाचा कर्करोग होण्याचा धोका जास्त असतो.

 

औषधाची भूमिका

डॉ. चौधरी यांच्या मते, या विकारावरील औषधे प्रत्येक रुग्णाच्या गरजेनुसार तयार केली जातात. मासिक पाळी सुरू करण्यासाठी, ती नियमित करण्यासाठी, मुरुमे आणि शरीरावरील नको असलेले केस नियंत्रित करण्यासाठी, तसेच रक्तातील ग्लुकोज आणि इन्सुलिनची पातळी नियंत्रणात ठेवण्यासाठी औषधांचा वापर केला जाऊ शकतो. हे लक्षात ठेवले पाहिजे की औषधे घेत असताना आराम मिळतो. मात्र, औषधे बंद केल्यावर लक्षणे पुन्हा दिसू लागतात. मुलींना मासिक पाळीच्या समस्या, वजनाच्या समस्या, शरीरावरील नको असलेले केस आणि मुरुमे यांसाठी औषधांची आवश्यकता असते. गर्भधारणेचे नियोजन करत असल्यास, महिलेला तज्ञांचा सल्ला आणि सहाय्यक प्रजनन तंत्रांची आवश्यकता भासू शकते. तथापि, पीसीओएस असलेल्या महिलांमध्ये नैसर्गिक गर्भधारणा होणे ही एक सामान्य गोष्ट आहे.

ज्या महिलांना मासिक पाळीत जास्त रक्तस्राव होतो किंवा ती दीर्घकाळ चालते, त्यांनी स्त्रीरोगतज्ञाचा सल्ला घ्यावा. मधुमेह आणि बिघडलेले लिपिड प्रोफाइल (कोलेस्ट्रॉल आणि ट्रायग्लिसराइड्सची अतिरिक्त पातळी) यावर लक्ष ठेवले पाहिजे आणि त्यांची वार्षिक तपासणी केली पाहिजे.

थोडक्यात सांगायचे झाल्यास, डॉ. चौधरी पुढे म्हणतात की, पीसीओएसबद्दल जागरूक असणे आणि चांगली आत्मशिस्त ही आयुष्यभर त्याच्या यशस्वी व्यवस्थापनाची गुरुकिल्ली आहे.