मानवी शरीरामध्ये जीवनसत्त्वे आणि खनिजे शोषून घेण्याची व साठवून ठेवण्याची प्रभावी क्षमता असते. दुर्दैवाने, काही वेळा विशिष्ट जीवनशैली किंवा आहाराच्या निवडींमुळे पोषक तत्वांची कमतरता निर्माण होते, ज्यामुळे अनेक आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात.

 

सत्य हे आहे की, मोठ्या संख्येने भारतीय व्हिटॅमिन बी१२ च्या कमतरतेने त्रस्त आहेत, ज्यामुळे अनेक आश्चर्यकारक आणि अनपेक्षित लक्षणे दिसून येतात. व्हिटॅमिन बी१२ (कोबालामिन) हे 'बी' व्हिटॅमिन कुटुंबाचा एक भाग आहे, ज्यात आठ व्हिटॅमिन्सचा समावेश आहे. हे व्हिटॅमिन्स उत्तम आरोग्य राखण्यासाठी आणि उत्साही राहण्यासाठी आवश्यक आहेत. व्हिटॅमिन्सचा हा गट पाण्यात विरघळणारा असल्यामुळे आणि दररोज शरीरातून बाहेर टाकला जात असल्यामुळे, त्यांची नियमितपणे भरपाई करणे आवश्यक आहे. विशेष म्हणजे, प्रत्येक 'बी' व्हिटॅमिन शरीरात वेगवेगळी कार्ये करते आणि वेगवेगळ्या प्रकारच्या अन्नातून मिळते.

व्हिटॅमिन बी१२ बद्दल काही महत्त्वाच्या गोष्टी:

 

• व्हिटॅमिन बी१२ लाल रक्तपेशींच्या निर्मितीमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते. ते डीएनए तयार करण्यास आणि त्याचे नियमन करण्यास मदत करते, तसेच मेंदूच्या पेशींच्या कार्यातही साहाय्य करते.
• तुमचे शरीर नैसर्गिकरित्या व्हिटॅमिन बी१२ तयार करत नाही.
•  व्हिटॅमिन बी१२ हे सर्वात मोठे आणि संरचनात्मकदृष्ट्या सर्वात जटिल व्हिटॅमिन आहे.
•  व्हिटॅमिन बी१२ प्राण्यांमध्ये नैसर्गिकरित्या उपलब्ध असते आणि त्याचे औद्योगिक उत्पादन केवळ जिवाणू किण्वन-संश्लेषणाद्वारेच केले जाऊ शकते.
• शाकाहारी लोक बी१२ चा स्रोत म्हणून दुग्धजन्य पदार्थ, अंडी आणि काही विशिष्ट पौष्टिक पदार्थांवर अवलंबून राहू शकतात.  

दररोज बी१२ चे सेवन करण्याची योग्य मात्रा किती आहे?

तुम्हाला किती B12 ची गरज आहे हे तुमचे वय, तुम्हाला असलेले वैद्यकीय आजार किंवा तुमच्या खाण्याच्या सवयींवर अवलंबून असते. मायक्रोग्रॅम (mcg) मध्ये दैनंदिन शिफारस केलेल्या सरासरी सेवनाची यादी येथे दिली आहे:

• ९-१३ वर्षे वयोगटातील मुले: १.८ मायक्रोग्रॅम
• १४-१८ वयोगटातील किशोरवयीन: २.४ मायक्रोग्रॅम
• प्रौढांसाठी: २.४ मायक्रोग्रॅम (गर्भवती असल्यास दररोज २.६ मायक्रोग्रॅम आणि स्तनपान करत असल्यास दररोज २.८ मायक्रोग्रॅम)

 

व्हिटॅमिन बी१२ च्या कमतरतेचा तुमच्या शरीरावर कसा परिणाम होतो?

 

• ऊर्जेचा अभाव आणि थकवा
  व्हिटॅमिन बी१२ ला अनेकदा 'एनर्जी व्हिटॅमिन' असे टोपणनाव दिले जाते, कारण त्याच्या कमतरतेमुळे अशक्तपणा, गोंधळ आणि सुस्ती येऊ शकते. असे तेव्हा होते, जेव्हा तुमच्या शरीरात ऑक्सिजन वाहून नेणाऱ्या लाल रक्तपेशींच्या निर्मितीसाठी पुरेसे बी१२ नसते.
  
  ही लक्षणे अनेकदा सर्वसाधारण थकवा किंवा इतर अनेक आरोग्य समस्यांमुळे आहेत असे समजले जाते, त्यामुळे लोक व्हिटॅमिन बी१२ च्या कमतरतेसाठी तपासणी करून घेण्याचा विचार करत नाहीत. तथापि, जर तुम्हाला अनेक आठवड्यांपासून थकवा आणि अशक्तपणा जाणवत असेल, तसेच विचार करण्याच्या क्षमतेत अडथळा आल्याची लक्षणे दिसत असतील, तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे शहाणपणाचे ठरू शकते.

• चक्कर येणे आणि धाप लागणे
  व्हिटॅमिन बी१२ च्या कमतरतेमुळे शरीरातील लाल रक्तपेशी कमी होऊन ॲनिमिया होऊ शकतो, ज्यामुळे चक्कर येणे आणि श्वास घेण्यास त्रास होणे अशी लक्षणे दिसतात. जेव्हा तुम्ही (अगदी थोडासा) शारीरिक श्रम करता, तेव्हा ही लक्षणे अधिक प्रकर्षाने जाणवू शकतात. तथापि, इतर अनेक आरोग्य समस्यांमुळे देखील श्वास घेण्यास त्रास आणि चक्कर येऊ शकत असल्याने, कोणताही निष्कर्ष काढण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे उचित आहे.

• जीभ आणि तोंडातील व्रणांची जळजळ
  वैद्यकीयदृष्ट्या, जिभेच्या सुजेला ग्लोसायटिस म्हणतात. या स्थितीत, जिभेचा रंग आणि आकार बदलतो, तसेच ती लाल होते, सुजते आणि दुखते. चव कळ्या असलेले लहान उंचवटे नाहीसे झाल्यामुळे जीभ गुळगुळीत दिसते. या स्थितीमुळे तुमच्या खाण्यापिण्यावर आणि बोलण्यावर परिणाम होऊ शकतो. हे सहसा व्हिटॅमिन बी१२ च्या कमतरतेचे सुरुवातीचे लक्षण असते.
  
  व्हिटॅमिन बी१२ च्या कमतरतेमुळे तोंडात अल्सर, जिभेला मुंग्या येणे किंवा तोंडात खाज सुटणे यांसारखी लक्षणे देखील दिसू शकतात.

• धूसर दृष्टी
  अस्वस्थ किंवा धूसर दृष्टी व्हिटॅमिन बी१२ च्या कमतरतेमुळे देखील हे होऊ शकते. जेव्हा या कमतरतेमुळे तुमच्या डोळ्यांकडे जाणाऱ्या ऑप्टिक नर्व्हला (दृक् चेता) इजा पोहोचते, तेव्हा असे होते. या इजेमुळे डोळ्यापासून मेंदूपर्यंत जाणारा चेतासंकेत विस्कळीत होतो, ज्यामुळे दृष्टीदोष निर्माण होतो. या स्थितीला ऑप्टिक न्यूरोपॅथी म्हणतात आणि बी१२ सप्लिमेंट्सच्या उपचाराने हा दोष सहसा दूर होतो.

• मंदी
  व्हिटॅमिन बी१२ च्या कमतरतेचा संबंध नैराश्याच्या सामान्य लक्षणांसह काही मनःस्थितीतील बदलांशी जोडला गेला आहे. “नैराश्याचा होमोसिस्टीन सिद्धांत” हा नैराश्याशी संबंधित मनःस्थितीतील बदल आणि बी१२ ची कमतरता यांच्यातील संबंध स्पष्ट करतो. या सिद्धांतानुसार, बी१२ च्या कमी पातळीमुळे होमोसिस्टीनची पातळी वाढते, ज्यामुळे मेंदूच्या ऊतींचे नुकसान होऊ शकते आणि मेंदूला येणाऱ्या व जाणाऱ्या संकेतांमध्ये अडथळा निर्माण होऊ शकतो. यामुळे न्यूरोट्रान्समीटरची (मेंदूतील भावनांवर नियंत्रण ठेवणारे रासायनिक पदार्थ) कमतरता देखील निर्माण होऊ शकते, ज्यामुळे मनःस्थितीत नैराश्य येते. पूरक आहार घेतल्याने किंवा बी१२ युक्त पदार्थांचे सेवन केल्याने तुमची मनःस्थिती सुधारण्यास मदत होऊ शकते. तथापि, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की नैराश्याची इतरही अनेक कारणे आहेत, ज्यांचे मूल्यांकन करून डॉक्टर निदान करू शकतात.

• नसांचे नुकसान किंवा अस्वस्थ करणारी मुंग्या येणे
  दीर्घकाळ व्हिटॅमिन बी१२ च्या कमतरतेचा एक गंभीर दुष्परिणाम म्हणजे पॅरेस्थेशिया नावाची स्थिती. यामध्ये, व्यक्तीला हात आणि पायांमध्ये मुंग्या आल्यासारखे वाटते. असे घडते कारण व्हिटॅमिन बी१२ मायलिन नावाच्या स्निग्ध पदार्थाच्या निर्मितीमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते, जो तुमच्या मज्जातंतूंचे संरक्षण करतो आणि त्यांना उष्णतारोधक बनवतो. बी१२ च्या अनुपस्थितीत, मायलिनची निर्मिती विस्कळीत होते आणि याचा परिणाम मज्जासंस्थेवर होतो. मुंग्या येणे हे इतर आरोग्य समस्यांचेही परिणाम असू शकत असल्याने, बी१२ च्या कमतरतेचा विचार करताना केवळ या लक्षणाकडे दुर्लक्ष करू नये.

बी१२ ची कमतरता होण्याचा धोका कोणाला असतो?

 

जे लोक शाकाहारी किंवा पूर्ण शाकाहारी (व्हेगन) आहार घेतात त्यांना जास्त धोका असतो, कारण त्यांचा आहार पूर्णपणे वनस्पतींवर आधारित असू शकतो - ज्यामध्ये धान्य, सुकामेवा, भाज्या किंवा फळे यांचा समावेश असतो.

ज्यांना परनिशियस ॲनिमिया - रक्तावर परिणाम करणारा एक स्वयंप्रतिरोधक रोग - असतो, त्यांना बी१२ ची कमतरता होण्याचा धोका जास्त असतो.

याव्यतिरिक्त, क्रोहन रोग, गॅस्ट्रायटीस, इन्फ्लॅमेटरी बाऊल डिसीज किंवा लहान आतड्याच्या समस्यांमुळे बी१२ च्या सामान्य शोषणात अडथळा येतो. तसेच, अपचन (आम्लता) कमी करण्यास मदत करणाऱ्या औषधांमुळे बी१२ ची कमतरता निर्माण होऊ शकते, कारण बी१२ च्या शोषणासाठी आम्लाची आवश्यकता असते. पोटातील आम्लाचे उत्पादन कमी झाल्यामुळे वृद्ध व्यक्तींमध्ये कमतरता होण्याची शक्यता जास्त असते. चांगली बातमी ही आहे की, बहुतेक प्रकरणांमध्ये, डॉक्टरांनी लिहून दिलेल्या सप्लिमेंट्सद्वारे व्हिटॅमिन बी१२ ची कमतरता सहजपणे दूर केली जाऊ शकते.