कर्नाल, २५ सप्टेंबर २०२६: मिनिमली इनवेसिव्ह आणि एंडोव्हॅस्क्युलर तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे व्हॅस्क्युलर शस्त्रक्रियेत महत्त्वपूर्ण बदल होत आहे. या तंत्रज्ञानामुळे डॉक्टरांना पारंपरिक ओपन सर्जरीऐवजी, अगदी लहान प्रवेशद्वारांमधून धमनी आणि शिरांच्या गुंतागुंतीच्या विकारांवर उपचार करणे शक्य झाले आहे. या विकासात आघाडीवर असलेले, गुरुग्रामस्थित ' मेदांता – द मेडिसिटी', ज्याला न्यूजवीकने २०२६ मध्ये भारतातील सर्वोत्तम रुग्णालय म्हणून स्थान दिले आहे , मधुमेही रुग्णांमध्ये अवयव विच्छेदन टाळण्यासाठी, बंद झालेल्या धमन्यांमधील रक्तप्रवाह पूर्ववत करण्यासाठी आणि फुफ्फुसांमधील जीवघेण्या रक्ताच्या गुठळ्या त्वरित काढण्यासाठी प्रगत व्हॅस्क्युलर उपचारांचा वापर करते.

२५ सप्टेंबर २०२६ रोजी कर्नाल येथे आयोजित एका ज्ञान-वाटप कार्यक्रमात बोलताना, मेदांता येथील पेरिफेरल व्हॅस्क्युलर अँड एंडोव्हॅस्क्युलर सायन्सेस विभागाचे अध्यक्ष डॉ. राजीव पारख म्हणाले, “सध्या व्हॅस्क्युलर शस्त्रक्रियेमध्ये, उपलब्ध असलेल्या सर्वात कमी आक्रमक पद्धतीचा वापर करून जास्तीत जास्त वैद्यकीय लाभ मिळवणे हे उद्दिष्ट आहे. डायबेटिक फूट किंवा गंभीरपणे बंद झालेल्या धमनीच्या रुग्णाच्या बाबतीत, ऊतींचे अपरिवर्तनीय नुकसान होण्यापूर्वी रक्तप्रवाह पूर्ववत करणे ही आमची पहिली चिंता असते. आधुनिक एंडोव्हॅस्क्युलर तंत्रज्ञानामुळे, आम्ही अनेकदा एका लहान व्हॅस्क्युलर ॲक्सेसद्वारे अडथळ्यापर्यंत पोहोचू शकतो, धमनी उघडू शकतो आणि रुग्णाला मोठ्या शस्त्रक्रियेला सामोरे न जाऊ देता रक्ताभिसरण सुधारू शकतो. कमी आक्रमक हस्तक्षेपाकडे होणारा हा बदल अवयव वाचवण्यासाठी महत्त्वपूर्ण ठरू शकतो.”

कर्नाल येथील सर्जन असोसिएशनच्या सहकार्याने आयोजित एका कार्यक्रमात डॉ. पारख हे “मधुमेही पायातील विच्छेदन टाळण्यासाठी किमान उपचार पद्धती, बंद झालेल्या रक्तवाहिन्यांमधील गुठळ्या काढणे आणि फुफ्फुसीय एम्बोलिझम” या विषयावर व्याख्यान देत होते. त्यांनी निदर्शनास आणून दिले की, मधुमेह असलेल्या लोकांमध्ये वेळेवर रक्तवाहिन्यांसंबंधी हस्तक्षेप करणे अत्यंत निकडीचे आहे, कारण रक्ताभिसरण कमी झाल्यामुळे पायावरील जखमा लवकर बऱ्या होत नाहीत आणि संसर्ग व ऊतींच्या नुकसानीमुळे गँगरीन होऊन विच्छेदन करण्याची वेळ येऊ शकते. 

त्यांनी सांगितले की, मेदांताच्या व्हॅस्क्युलर प्रोग्राममध्ये पायांमधील बंद झालेल्या धमन्या मोकळ्या करण्यासाठी अँजिओप्लास्टी आणि स्टेंटिंग करणे, तसेच मधुमेही पायांवर विशेष उपचार करणे यांचा समावेश आहे. डॉ. पारख म्हणाले, “लक्ष्यित, किमान आक्रमक उपचारांचा तोच दृष्टिकोन आता तीव्र धमनी अवरोध आणि शिरांमधील गुठळ्यांच्या बाबतीतही वापरला जात आहे, कारण रक्ताभिसरण त्वरित पूर्ववत केल्याने गंभीर गुंतागुंत टाळता येते. व्हॅस्क्युलर विशेषज्ञ कॅथेटर-आधारित पद्धती वापरून बाधित रक्तवाहिनीपर्यंत पोहोचू शकतात, गुठळी काढून टाकू शकतात किंवा तिचे प्रमाण कमी करू शकतात आणि रक्तप्रवाह पुन्हा सुरू करू शकतात.”

फुफ्फुसीय एम्बोलिझमच्या (PE) व्यवस्थापनातही एक मोठी प्रगती झाली आहे — ही एक अशी स्थिती आहे ज्यात रक्ताची गुठळी फुफ्फुसांपर्यंत पोहोचते आणि ती जीवघेणी ठरू शकते. विशेषज्ञ, कॅथेटरद्वारे फुफ्फुसीय धमन्यांमधून थेट गुठळ्या बाहेर काढण्यासाठी प्रगत यांत्रिक थ्रोम्बेक्टॉमी प्रणाली वापरू शकतात. 

डॉ. पारख म्हणाले, “पल्मोनरी एम्बोलिझमची स्थिती झपाट्याने बिघडू शकते आणि ज्या रुग्णांमध्ये रक्ताच्या गुठळ्यांचे प्रमाण लक्षणीय असते, त्यांच्यासाठी थेट हस्तक्षेप करून गुठळी काढण्याची क्षमता अत्यंत मोलाची ठरू शकते. त्यामुळे, मेकॅनिकल थ्रोम्बेक्टॉमीने आम्हाला उपचाराची एक महत्त्वाची, कमीत कमी आक्रमक पद्धत उपलब्ध करून दिली आहे. गुठळी विरघळवण्यासाठी केवळ औषधांवर अवलंबून राहण्याऐवजी, काही विशिष्ट रुग्णांमध्ये कॅथेटरच्या साहाय्याने गुठळी काढता येते, ज्यामुळे आम्हाला अडथळ्यावर थेट उपचार करून फुफ्फुसातील रक्तप्रवाह पूर्ववत करता येतो.”

ते म्हणाले की, या तंत्रज्ञानाचा उदय हा या विशेषज्ञानामधील एका व्यापक परिवर्तनाचे प्रतीक आहे — ज्यामध्ये मोठ्या शस्त्रक्रियेच्या चिरा आणि खुल्या पुनर्रचनेकडून, लहान रक्तवाहिनीच्या प्रवेशद्वारांमधून केल्या जाणाऱ्या अचूक-मार्गदर्शित शस्त्रक्रियांकडे वाटचाल होत आहे.

ज्या लोकांना पेरिफेरल आर्टेरियल डिसीज (परिधीय धमनी रोग) आहे, त्यांच्यासाठी अरुंद झालेल्या किंवा बंद झालेल्या धमन्या मोकळ्या करण्यासाठी अँजिओप्लास्टी आणि अडथळा दूर करण्याची इतर तंत्रे जसे की: १. एथरेक्टॉमी (अडथळा खरवडून काढणे) २. लेझर अँजिओप्लास्टी ३. इंट्राव्हॅस्क्युलर लिथोट्रिप्सी ४. एस्पिरेशन थ्रोम्बेक्टॉमी यांचा वापर केला जाऊ शकतो आणि आवश्यक असल्यास स्टेंट टाकले जाऊ शकतात. डायबेटिक फूटच्या (मधुमेही पायाच्या) बाबतीत, जखमा बऱ्या होण्यासाठी आणि ऊतींचे मोठे नुकसान टाळण्यासाठी पुरेसा रक्तपुरवठा सुनिश्चित करणे हा एक महत्त्वाचा घटक ठरू शकतो. 

डॉ. पारख पुढे म्हणाले, "केवळ कमी त्रासदायक प्रक्रिया पार पाडणे हा उद्देश नाही; तर योग्य वेळी हस्तक्षेप करणे आणि रुग्णासाठी जे महत्त्वाचे आहे ते वाचवणे हा आहे - मग ते अवयव असो, सामान्य हालचाल असो किंवा पल्मोनरी एम्बोलिझमच्या बाबतीत, स्वतः जीवन असो."